Saturday, September 16, 2017

SƠN TRUNG * TRUYỆN LOÀI VẬT II


 


CUỘC CHIẾN ĐẤU CỦA TÔI (tiếp theo)
 Sơn Trung

3

Thân phụ của chị bÎ bŒnh n¥ng dÅn ljn viŒc chị phäi lÃy chÒng lúc mÜ©i bÓn tu°i. ThÆt ra ª làng quê, con gáì thÜ©ng lÃy chÒng ª lÙa tu°i mÜ©i ba, mÜ©i bÓn. Cä nhà cÛng phäi lo viŒc hôn nhân gÃp rút cho con cái, n‰u không, phäi ba næm h‰t tang ch‰ m§i ÇÜ®c tính chuyŒn d¿ng v® gä chÒng. Vì muÓn khÕi bÎ l« làng,  nܧc Việt có lŒ cܧi chåy tang, nghïa là cܧi hÕi gÃp rút trܧc khi cha mË ch‰t. Tøc làng chị có ch‡ khác biŒt hÖn ngÜ©i là trܧc khi thân nhân sp n¢m xuÓng, gia Çình cÙ t° chÙc lÍ hÕi, Ç‹ cho cô dâu chú rÍ chÎu tang, rÒi sau Çó, lúc nào cÛng ÇÜ®c, së cº hành hôn lÍ, g†i là cܧi trong tang. Næm cha chị 47 tu°i, tháng bäy ông  ch‰t  tháng chåp, mË chị quy‰t ÇÎnh làm lÍ cܧi cho cho chị.

        
 Chị là ngÜ©i cao ráo, månh khÕe, da dÈ tr¡ng trÈo cho nên ÇÜ®c trai làng ng¡m nghé nhÜng tôi không thích ai. Bi‰t bao nhà nh© mai mÓi qua låi nhÜng chị ÇŠu tØ chÓi. NhÃt là khi cha lâm bŒnh, mai mÓi càng tÃp nÆp vì  h† chÌ nh¡m vào cÖ nghiŒp nhà chị. Trong nhà, bà mai này vØa nh°m Çít ÇÙng lên thì ngoài ngÕ Çã có bà mÓi khác Ƕi nón le te bܧc vào.  KhÓn kh° làm sao, trong Çám ngÜ©i này có  Hùng Xồi là m¶t trai làng, bån ÇÒng lÙa v§i anh cä tôi, hÖn tôi khoäng  mÜ©i tu°i. Y là   người  Nùng, tên là Nông Thiết Hùng, m¶t tay du Çäng, võ nghŒ cao cÜ©ng. Vì mặt y nổi lên nhiều cục thịt nên có biệt danh Hùng Xùi, hay Hùng Xồi, con trai ông bà Nông Văn Bạch ,  vÓn là m¶t gia Çình hung ác, chuyên làm viŒc thÃt nhân thÃt ÇÙc.  

Chị không thích anh chàng này vì y to béo, dáng dÃp m¶t nông dân thô l‡, tính tình låi hung ác. Trong khi Çó, chị  mÖ Ü§c hoàng tº cûa long  phäi là m¶t chàng trai thân th‹ cao ráo, m¥t mày thanh tú, c° tr¡ng và có dáng dÃp thÜ sinh tao nhã. Gia Çình ông bà Bạch Çã nh© m¶t ông chú h† mà ngÜ©i này cÛng có h† hàng v§i gia Çình chị ljn nhà  mai mÓi và hÙa hËn së Ç‹ cho Hùng Xồi ª r‹ .  Khi ngÜ©i mai nhà ông bà Bạch ra vŠ, mË hÕi š ki‰n ,  chị b¿c b¶i trä l©i:
-·a vào!
MË chị tÙc giÆn m¡ng :
-ñám nào mày cÛng nói ‘’Ìa vào’’ thì mày lÃy ai? Mày phäi lÃy chÒng Ç‹ cho bÓ mày ch‰t ÇÜ®c nh¡m m¡t, và xóm làng không chê mày là con bÃt hi‰u!

Chị hi‹u mË  quy‰t ÇÎnh gä chị cho Hùng vì mË chị cÛng nhÜ các nhà trong làng ÇŠu s® Hùng và gia Çình cûa y vŠ cái tính hung ác, du côn, du Çäng cûa h†. Tâm lš cûa dân chúng ta rt Çúng v§i câu ca dao:
ThÙ nhÃt thì s® anh hùng,
ThÙ nhì s® kÈ cÓ cùng liŠu thân!

N‰u không gä chị  cho tên du côn này thì y có th‹ gi‰t h‰t cä nhà tôi Ç‹ trä thù mà quan trên cÛng ch£ng làm gì ÇÜ®c. Cha chị mÃt Çi, mË y‰u con thÖ nhÜ con thuyŠn không lái không bi‰t trôi vŠ Çâu. Tuy nhiên trong tuyŒt v†ng, mË chị cÛng cÓ nuôi m¶t tia hy v†ng. Bi‰t Çâu có r‹ võ nghŒ cao cÜ©ng mà b†n cܧp không dám xâm phåm. H¢ng ngày, tôi xách thúng Çi thu tiŠn và mua s®i, ai ai g¥p tôi cÛng nói:
-MË cô gä cô cho nhà ông Bạch cÀm b¢ng  xô con xuÓng sông sܧng hÖn!

Trên ÇÜ©ng vŠ, tûi thân, tûi phÆn, tôi khóc sܧt mܧt, phäi lÃy tà áo che ÇÀu mà Çi. Khi vŠ ljn nhà, thÃy tôi khóc, anh tôi hÕi:
-Tåi sao mày khóc?
Tôi Çáp cho qua chuyŒn:
-Tôi thÜÖng thÀy mà khóc.
Anh giÖ n¡m ÇÃm lên Çe d†a:
-Mày không nghe l©i mË thì tao Çánh mày ch‰t!

Anh cä tôi là ngÜ©i khi‰p nhÜ®c, trܧc Çây Çã tØng chÖi b©i v§i Hùng. Có lÀn anh tôi và Hùng  thi võ nghŒ, anh bΠ Hùng cho mÃy quä thøi vào ng¿c, ljn nay còn s®, cho nên anh cÛng muÓn thuÆn theo  Hùng Xồi cho được an thân. Chị lui vào trong xó ngÒi khóc. Chị không yêu thích Hùng Xồi, ghét y nhÜ ghét kÈ ác. Chị cÜÖng quy‰t phän ÇÓi dù tôi bi‰t tôi không b¢ng lòng cÛng ch£ng ÇÜ®c vì cha chị  n¢m xuÓng là mË  và anh  n¡m quyŠn quy‰t ÇÎnh m†i viŒc l§n nhÕ trong nhà ChÎ dâu h† cûa chị ljn an ûi, v‡ vŠ :
-Em cÙ Ç‹ cho mË nhÆn trÀu cau cûa ngÜ©i ta Ç‹ cho thÀy em an lòng nh¡m m¡t.Sau Çó thì ta së trä cûa.

Chị nghe l©i chÎ vì tܪng r¢ng trä cûa cÛng dÍ dàng, và nghï r¢ng Çó cÛng là m¶t mÜu k‰ hay Ç‹ thoát thân nên không phän ÇÓi n»a, gåt nܧc m¡t, tôi trä l©i:
-Thôi, m¥c mË muÓn gä con cho ai thì gä.

ThÃy  chị không phän ÇÓi n»a, mË báo cho nhà trai ti‰n hành lÍ hÕi gÃp rút. Trܧc tiên, nhà trai mang trÀu cau ljn chåm ngõ. Ngày hôm sau thì nhà trai gÒng gánh  lÍ vÆt ljn hÕi, nào là c¥p ng‡ng, n‰p, trÀu cau, rÜ®u chè, bánh trái.  Sau lÍ hÕi, Hùng ljn làm r‹. Ngày nào anh cÛng khæn Çóng, áo dài qua nhà tôi. Cha chị  n¢m nhà trong, anh ngÒi nhà ngoài trông chØng. 

ThÃy cha chị ho, anh chåy låi bÜng Óng nh° cho ông. ThÃy ông muÓn ngÒi dÆy, anh chåy låi Ç« dÆy. Anh  rót nܧc, bÜng trà nhÜ m¶t ngÜ©i con r‹ hi‰u thäo. ñÜ®c ba ngày thì cha chị mÃt. Khi nhà làm lÍ phát tang, Hùng cÛng ÇÜ®c phân phát áo tang, Ƕi khæn tang. Tháng bäy cha chị mÃt thì tháng chåp, nhà trai ti‰n hành viŒc cܧi. Tc l nhiu nơi, người ta thường tổ chức đám cưới vào tháng chạp âm lịch. ThÃy nhà trai mua s¡m tÜng bØng, và làm rp cho đám cưới, có vẻ họ muốn cܧi gÃp rút. Chị bèn bỏ trốn xin cha bề trên đi tu. Nhưng rồi đến Nhà thờ cũng theo mẹ chị mà từ chối việc tu hành của tôi.
           
Cha chị  mÃt lúc  chị14 tu°i là m¶t s¿ thiŒt thòi l§n lao trong Ç©i chị, Çánh dÃu m¶t bܧc ngo¥t l§n trong Ç©i chị. ThÆt vÆy, m¶t gia Çình mà mÃt Çi ngÜ©i cha là mÃt Çi c¶t trø chÓng Ç« . N‰u cha chị sÓng thêm m¶t th©i gian n»a, có lë cu¶c Ç©i chị Çã Ç°i khác vŠ tinh thÀn cÛng nhÜ vŠ vÆt chÃt. Cha chị  mÃt s§m khi công viŒc kinh doanh Çang lên cao, nay Ƕt nhiên n¢m xuÓng, không nh»ng công cu¶c kinh doanh cûa  cha bÎ gián Çoån, mà viŒc kinh doanh cûa mË tôi và Ç©i sÓng tình cäm cûa tôi và gia Çình cÛng g¥p nhiŠu  Çau kh° và Çe d†a hung hi‹m. ViŒc rõ ràng nhÃt là vì thÀy tôi mÃt, tôi bÎ gä ép lÃy m¶t ngÜ©i mà tôi không thÜÖng, nhÃt là ngÜ©i Çó là m¶t kÈ hung ác.Nhưng rốt cuộc, tôi phải lấy Hùng.

            Sau cái Çêm bÎ cÜ«ng hi‰p, chị trª thành ngÜ©i Çàn bà cûa Hùng Xồi. Th©i Ãy, ngÜ©i ta quan niŒm ngÜ©i phø n» Çã làm lÍ cܧi, Çã æn n¢m v§i chÒng tÙc là chÃm dÙt Ç©i con gái, sÓng Ç©i m¶t ngÜ©i Çàn bà an phÆn  xuÃt giá tòng phu. Cái Çêm tân hôn, cái ngày ÇÀu tiên cûa Ç©i ngÜ©i con gái theo chị kể,  thì ch£ng có gì là hånh phúc, là khoái låc mà trái låi rÃt Çau kh°. Lúc Çó,  chị còn nhÕ quá, chị không cäm thÃy thích thú. M‡i Çêm thÃy tr©i h»ng sáng, là lòng chị cäm thÃy nhË nhàng, nhÜ thoát khÕi ngøc tù, tra tÃn.

 Nh»ng hình änh và cäm giác  Çó Çã trª thành nh»ng ám änh kinh hoàng suÓt Ç©i chị. Có lë tØ Çó, chị ch£ng cäm nhÆn tình yêu th¿c s¿ là cái gì. Chị nhÜ có thành ki‰n vŠ viŒc nam n» và tình yêu. ViŒc này trª thành m¶t dÃu Ãn sâu ÇÆm trong Ç©i chị. NhÜng cái Çau kh° nhÃt là chÌ vài tháng sau chị  Çã có thai. Chị không hi‹u tåi sao chị låi mau có bÀu nhÜ vÆy!

Sau khi k‰t hôn, chị càng bÎ mÃt t¿ do, vì m chị s chị li b trn.H‹ gi¥t xong quÀn áo và phÖi khô thì bÎ mË Çem vào tû khóa låi. MuÓn lÃy b¶ khác, chị phäi xin mË . Trong túi không có m¶t ÇÒng xu. M¥c dÀu ª nhà cha mË ÇÈ, sáng s§m chị cÛng phäi vŠ nhà chÒng làm dâu lÃy lŒ, ljn chiŠu låi vŠ. NgÜ©i ta Çi làm dâu thì chân ÇÃt,  áo nâu quÀn nâu, hÓt phân trâu, phân bò, và làm løng c¿c nh†c. Còn tôi thì quÀn áo løa là thong thä,  Çi guÓc ung dung, không phäi Ƕng móng tay.

M¶t vài tháng sau, chị Óm nghén mà ch£ng bi‰t. Chị thÜ©ng bÎ chóng m¥t, nhÙc ÇÀu, ói mºa, hay n¢m trên giư©ng, ch£ng thi‰t làm løng gì cä. Vì bÎ thai hành, cä ngÜ©i mŒt nh†c cho nên chị không tính chuyŒn trÓn Çi. Sau khoäng bÓn tháng, chị Çã b§t bÎ thai hành. MË chị làm chû h¶i, khách ngÒi h† khá Çông. Chị nh§ có m¶t lÀn phäi ngÒi dÆy ra pha nܧc, têm trÀu ti‰p nh»ng ngÜ©i khách t§i khai h¶i (khui høi), tôi nghe các bà xì xÀm nhÕ to r¢ng con bé ch¡c Çã yên chuyŒn, coi cái bøng tròn vo th‰ kia thì mang bÀu rÒi. M¥c dù tôi là bà mË s¡p sanh con, th‰ mà ngu ngÖ không bi‰t mình Óm nghén. MË chị và nh»ng ngÜ©i l§n tu°i không hŠ nói cho chị bi‰t ÇiŠu này và cÛng ch£ng cho m¶t l©i khuyên bäo nào cä. Có lë cái chuyŒn ép chị  lÃy chÒng là m¶t viŒc quá bÃt hånh nên không ai muÓn nh¡c nhª gì n»a. 
           
Khi vØa Çám cܧi xong, mË chị may nhiŠu quÀn áo løa ÇËp cho  Hùng bÆn Ç‹ thích h®p v§i khung cänh nhà chị. Nhà chÒng nghèo, m†i ngÜ©i chÌ m¥c quÀn nâu, áo väi. MË chị  cho hai v® chÒng tôi m¶t sÓ tiŠn làm vÓn riêng. Lúc này, gia Çình chị buôn bán thêm mt thi gian na. MË chị cho anh Hùng theo anh Cä tÆp s¿ buôn g‡ mt vài chuyến. Næm 1945, nån Çói tràn kh¡p miŠn B¡c, có khoäng triŒu ngÜ©i ch‰t Çói.  Anh Hùng cÛng kinh doanh nông nghiŒp b¢ng cánh bÕ tiŠn mua non b¡p s¡n và ÇÆu nành, ljn mùa m§i thu hoåch. Lúc bÃy gi© chị còn trÈ, không có kinh nghiŒm viŒc Ç©i. ThÃy  Hùng mua non nông phÄm, chị cÛng không có š ki‰n, tôi nghï anh có tiŠn thì muÓn làm sao cÙ làm. 


ñÜ®c vài tháng, th¢ng con  Hương Huỳnh sang bäo:
-Ru¶ng ngô Çã ljn kÿ xáo rÒi å.
Chị phäi cho nó tiŠn, gåo Ç‹ nó có sÙc x§i ÇÃt cho ru¶ng ngô. It b»a n»a, nó sang bäo:
            -Ngô Çã ljn kÿ vun rÒi å.
Chị låi cho nó gåo, tiŠn mang vŠ Ç‹ nó có sÙc vun thành vÒng, và bón phân cho các luÓng ngô. ñ‰n khi ngô chín,  Hùng phäi thuê thuyŠn, mang theo thúng r‡, gánh, Çòn xóc  và m¶t sÓ ngÜ©i ljn thu hoåch thì trên ru¶ng Çã có Çám ngÜ©i khác Çang bÈ b¡p.  Hùng chåy t§i quát to:
-Tåi sao mÃy ngÜ©i bÈ b¡p cûa tôi?
H† bäo:
-Ru¶ng này cûa ông tiên chÌ, sao låi là cûa anh?
Anh Hùng nói:
-Th¢ng con nhà Huơng Huỳnh  Çã bán cho tôi.
H† cÜ©i bäo:
-Th¢ng con Huơng Huỳnh   sao dám bán ru¶ng nhà tiên chÌ?
Th‰ là anh bÎ lØa mÃt tiŠn båc låi m¡c thêm n® nÀn. SÓ tiŠn mË chị cho tính ra là cä træm lÜ®ng vàng. 

Trong næm 1945, NhÆt Çäo chánh Pháp, ÇÃt nܧc ViŒt Nam m¶t lÀn n»a Ç°i chû nhÜng th¿c t‰ dân ViŒt Nam phäi sÓng trong cänh m¶t c° hai tròng.  Lúc Çó chi‰n tranh,  hoàn cänh ÇÃt nܧc chi‰n tranh nghèo kh°, cho nên anh  Hùng không th‹ Çòi låi sÓ tiŠn bÎ lØa.Giai Çoan này  Hùng mÃt h‰t. Lúc này vàng giá hai, ba trăm ÇÒng m¶t lng vàng, tính mÃt khoäng træm cây vàng.

Næm 1945, ViŒt Minh lên rÒi 1946, chi‰n tranh ViŒt Pháp bùng n°. ViŒt Minh th¿c hiŒn chính sách tiêu th° kháng chi‰n cho nên ch£ng ai xây cÃt nhà cºa và m¥c løa là gÃm vóc nhÜ trܧc. Th‰ là viŒc kinh doanh buôn bán cûa dân chúng miŠn B¡c ÇŠu sa sút. Chính lúc này, công viŒc buôn bán và xܪng dŒt cûa mË chị phäi Çình låi.Ngày trܧc, cha mË chị ÇŠu æn nên làm ra, cä nhà hÜng thÎnh. SuÓt ngày Çêm, xܪng g‡ và xܪng dŒt hoåt Ƕng tÃp nÆp, ljn Çây thì cä khu vøc im l¥ng nhÜ t©, coi nhÜ hoang ph‰, Çánh dÃu bܧc suy thoái cûa gia Çình chị. Anh Hùng m§i bܧc vào nghiŒp kinh doanh nhÜng ljn Çây cÛng phûi tay theo tình trång chung cûa gia Çình tôi cÛng nhÜ hoàn cänh Çiêu tàn chung cûa cä nܧc.
          
            Trong næm 1945, tình th‰ h‡n loån. NgÜ©i theo Pháp, kÈ theo NhÆt. NgÜ©i anh chÒng cûa chị tên Linh  Çi lính cho Pháp ª Tuyên Quang, sau cÖn chính bi‰n thì cä nhà lo l¡ng, không bi‰t sÓ phÆn anh này ra sao. MË chÒng chị b¡t anh Hùng phäi lên Tuyên Quang tìm anh rut nhÜng chẳng cho lÃy m¶t ÇÒng xu làm l¶ phí. Th©i này nướcViệt Nam chưa phát triển, nhất là đang thời đệ nhị thế chiến, đồng minh thả bom khắp nơi, Pháp bị Đức dô hộ cho nên tình trạng kinh tế Việt Nam bị ảnh hưởng nặng nề.  Vùng biên giới Việt Hoa có cơ bị Nhật tấn công.Theo d¿ tính, anh Hùng chÌ Çi m¶t tuÀn là trª vŠ nhÜng sau hai tuÀn cÛng ch£ng thÃy tæm hÖi Çâu cä. Bà mË chÒng ngÒi khóc to tܪng r¢ng Hùng Çã ch‰t trên ÇÜ©ng Çi tìm anh rut:
÷i con Öi! Con n¡m cÖm Çi Ç‹ mà con ch‰t con Öi!

Qua tuÀn thÙ ba thì Hùng và ngÜ©i anh ru¶t  trª vŠ. M†i ngÜ©i ljn thæm cha mË ru¶t cûa Hùng mØng gia Çình Çoàn tø. Anh r‹ là chÒng cûa bà chÎ k‹ r¢ng nhà bÎ cܧp. Anh Hùng trä l©i:
-ñÃy, anh thÃy không, chúng nó bi‰t tôi không có ª Çây nên m§i vào cܧp.

Lúc bÃy gi© chị và anh Hùng ª nhà mË ru¶t chị, anh Hùng không phäi làm viŒc gì, sÓng ung dung  sung sܧng. Anh Hùng lúc này  cũng t ra biết điu, luôn cung kính m tôi, và cũng không có điu gì làm tôi bun phin ngoài vic anh cưng bc gi chăn. Sau khi Vit Minh lên, kháng chiến bùng n, m tôi không còn buôn bán  đưc na, thì bên nhà anh Hùng đi thái đ

M‡i sáng, chị phäi qua nhà mË chÒng làm dâu.Ban ÇÀu thì nhàn hå, nhÜng dÀn dÀn, tôi n‰m Çû m†i ÇiŠu cay Ç¡ng. ñây chính là lúc chị sÓng c¿c kh° v§i gia Çình nhà chÒng m¥c dù chị ª nhà mË .  Khi Linh tØ Tuyên Quang vŠ thì có mang theo m¶t thuyŠn mía, và m¶t sÓ vÆt døng, cûa cäi khác, trong Çó có cä nºa thau thuÓc kš-ninh. M¶t mình chị phäi khiêng vác tØng bó mía ra ch® bán cho v® chÒng anh Linh. Bán ÇÜ®c bao nhiêu tiŠn chị phäi n¶p cho anh chÎ dâu. Th‰ mà ch£ng ai vØa lòng. Trong khi đó  Hùng sốt rét,  Linh chẳng cho lấy một viên ki ninh.

Chị trª thành m¶t ngÜ©i mË . Lúc con gái chị ÇÜ®c næm tháng, mË chị cho tiŠn mua m¶t cæn nhà  r¶ng næm gian, có hai gian b‰p trong m¶t khu vÜ©n khá r¶ng rãi. Khu này hÖi gÀn nhà mË chị, nhÜng cÛng gÀn nhà mË chÒng, cách chØng 15 bܧc. Anh Hùng Çi cày ru¶ng và trông coi b¡p, khoai tØ tháng giêng cho ljn tháng næm là h‰t viŒc. B¡p khoai mang vŠ không Çû æn nên tôi phäi buôn bán ngÜ®c xuôi Ç‹ phø giúp kinh t‰ gia Çình. Lúc này, mË tôi không còn buôn bán l§n n»a, chÌ mua bán s®i the nho nhÕ. 

Cha mÃt, mË sa sút, Hùng Çã ÇÜ®c hܪng nhà cºa và m¶t sÓ vàng båc cho nên mË chÒng thÃy Çã t§i lúc không cÀn  mang b¶ m¥t nhân nghïa n»a. Còn chị lúc này cÛng phäi tÀn täo. Chị phäi t¿ mình buôn bán nuôi thân và nuôi chÒng con. Chị mua kén vŠ kéo tÖ løa Çem bán lÃy tiŠn sinh sÓng. Vì gÀn nhà nên mË chÒng nhiŠu khi ba bÓn gi© sáng ª bên nhà chõ miŒng sang chºi Ç°ng. Không nh»ng bà chºi chị mà còn chºi mË chị.  Ÿ làng chị, ngÜ©i già thì g†i là bà. MË tôi chÜa già nhÜng có chút ÇÎa vÎ trong làng cho nên ngÜ©i ta kính tr†ng g†i là Cø Lš, hay cø Lš Nghìn. MË chÒng tôi không kiêng n‹, cÙ g†i tên mË tôi là ‘con mË Nghìn’ mà chºi rûa. 

Vì hÆn thù, vì tÙc tÓi, bà cÛng thÜ©ng hay sang håch hÕi, m¡ng chºi, ki‰m c§ Çánh ÇÆp chị. Có nhiŠu lÀn thÃy chị khóc lóc van xin, ngÜ©i anh l§n cûa chÒng chåy sang xin bà ngØng tay. Dù nhÆn chị là dâu, bà rÃt ghét chị vì lúc trܧc Çã bÕ nhà trÓn Çi tu, và cÛng vì nhà bà lép v‰ hÖn nhà chị. Bà thÜ©ng Çay nghi‰n chị, chºi b§i  chị Ç‹ trä thù theo nhÜ tâm lš cûa m¶t sÓ ngÜ©i:
            ‘ MÃt tiŠn mua mâm, thì Çâm cho thûng’’

VŠ sau này, ngÜ©i ta cho bi‰t chính Hùng  là ngÜ©i t° chÙc Çánh cܧp nhà chÎ v®. Sau khi ra khÕi nhà, Hùng không Çi Tuyên Quang mà sang nhà bên cånh, xa m¶t cây sÓ, ljn g¥p ông ‘’QuyŠn Thọt’’ là m¶t ‘’bÓ già’’ vùng này, tø h†p v§i m¶t bæng Çäng Ç‹ bàn viŒc Çánh cܧp. 

Dinh cÖ cûa cha mË chị r¶ng l§n. Trong có my chc căn nhà là xưng mc, và xưng dt bÕ trÓng, đưng sá rng rãi, xe hơi có th chy trong đó. Trong khu vc này có hai căn nhà ln nhÃt. Anh Cä, mË chị và các em ª nhà  l§n nhÃt, g†i là nhà t°. Ban đu chị và Hùng mt nhà nh, sau thy chị có bu, mi vic đã êm xuôi, m chị cho chị sang căn nhà khác rng rãi hơn, chung vi v chng chÎ Sanh, là ch hai, đã ly chng xa nay cũng v chung. Đy là mt căn nhà rng næm gian, quay hܧng vŠ hai m¥t ÇÜ©ng thÜÖng måi, cách nhà t° khoäng hai træm thܧc.

Chị ª  m¶t ÇÀu, chÎ hai ª m¶t ÇÀu. Anh chÎ  ª hai gian Çàng trܧc dùng làm tiŒm bán thuÓc B¡c, buôn bán rÃt phát Çåt. Gian gi»a thì Ç‹ ngÒi chÖi. Hùng hay ra ngÒi ª Çó và bi‰t rõ sinh hoåt tiŒm thuÓc và ÇÜ©ng Çi nܧc bܧc trong tiŒm. HÒi Çó m‡i tháng tiŒm thu vŠ vån rÜ«i tiŠn ñông DÜÖng là m¶t sÓ tiŠn rÃt l§n. Khi Hùng r©i nhà thì tiŒm thuÓc B¡c bÎ Çánh cܧp. ñêm Ãy vào khoäng hai gi© sáng, tôi thÙc giÃc vì nghe ti‰ng cåy cºa, chÜa kÎp phän Ùng thì có ti‰ng nói:  n¢m im! Sau Çó tôi nghe ti‰ng vÆt l¶n tØ bên phòng cûa anh chÎ tôi.

 Ông anh r‹ la l§n: ‘’cܧp! cܧp!’’. Sau này anh Sanh k‹ r¢ng trong Çêm Ãy, anh vÆt l¶n v§i m¶t ngÜ©i to l§n. NgÜ©i Çó dùng dao chém xÓng giÜ©ng ÇÙt luôn cái chi‰u, làm gÅy hai låch giÜ©ng. Anh r‹ tôi s® quá buông tên cܧp ra và lùi vào trong giÜ©ng. ChÎ tôi kinh hoàng, run rÄy, nói không ra l©i. 
B†n cܧp gÒm ba bÓn ngÜ©i løc låo chØng nºa gi© rÒi kéo Çi. Anh r‹ tôi chåy ra cºa trܧc la l§n:
            ‘’Làng nܧc Öi! cܧp! cܧp’.

Vài phút sau, hàng xóm Ç° ljn. B†n cܧp không lÃy ÇÜ®c gì Çáng giá, ngoåi trØ cái áo mæng tô cûa anh Sanh, mt ít qun áo, rut tượng là những thứ vơ vẩn và nh»ng toa thuÓc b¡c trong tû Ç¿ng tiŠn. Anh Sanh là ngÜ©i khôn ngoan. TiŠn bán thuÓc ban ngày Ç‹ trong tû cùng v§i toa thuÓc b¡c, nhÜng ban Çêm anh Çem cÃt Çi ch‡ khác.

Như đã nói, gia đình chị sống ở Thái Nguyên và Hà Nội. Nhà  Linh ª gÀn m¶t hÒ nܧc, cånh sông HÒng.Tr©i tháng sáu, nܧc sông HÒng dâng lên ngÆp các vùng lân cÆn. B†n cܧp dùng thuyŠn theo giòng sông HÒng Ç° b¶ vào nhà anh Linh Çánh cܧp. Anh Linh chÓng c¿, bÎ chém vào Çùi máu ra xÓi xä. Gia Çình Çem anh lên nhà thương tÌnh  cách mÜ©i mÃy cây sÓ nhÜng máu ra nhiŠu quá mà ch‰t. Chị nh§ m¶t Çêm gi»a khuya, khoäng 12 gi© Çêm, ÇÙa bé gái ª v§i mË chÒng chị chåy ljn báo tin cܧp ljn  nhà anh Linh. Anh Hùng nhäy xuÓng giÜ©ng, rút cây Çòn càn ( Çòn xóc) Çi ti‰p cÙu. Anh vØa cÀm Çòn càn vØa chåy vØa cÜ©i.

Anh Hùng cũng nhÜ anh Linh ở  rừng núi Thái Nguyên  nên m¡c chÙng sÓt rét ngã nܧc. C٠ljn chiŠu là anh lên cÖn nóng lånh, Ç¡p bao nhiêu chæn cÛng cÙ rét run. MË chÒng chị có ba con trai là anh Bạch, anh Linh và anh Hùng. ThÃy anh Hùng rét run, chÎ nÃu m¶t nÒi nܧc sôi, pha lá vÓi cho anh uÓng. Riêng chị, dù không yêu anh nhÜng tØ nhÕ  Çã chÎu änh hܪng gia Çình là ngÜ©i Çàn bà phäi làm tròn b°n phÆn cûa m¶t ngÜ©i v®. Vì vÆy, chị Çã lo thuÓc men, mua gà nÃu cháo bÒi dÜ«ng cho anh Ç‹ mau hÒi phøc sÙc khÕe. Chị Çã lo l¡ng chåy ch»a cho anh nhÜ mË chị Çã tØng sæn sóc cha chị. 

Anh Linh ch‰t tháng 6 næm 1945 thì mÜ©i tháng sau, anh Hùng ch‰t. NgÜ©i làng cho là oan hÒn anh Linh báo oán.Trܧc ngày Çó, anh Çã ra khÕi nhà ba ngày mà không thÃy trª vŠ. TØ trܧc, anh Hùng vÅn Çi vŠ thÃt thÜ©ng cho nên chị quen lÓi sÓng cûa anh, không th¡c m¡c và trông Ç®i. Vä låi, anh chäng bao gi© hé l¶ bÃt cÙ viŒc gì cûa anh v§i chị. Trong cái Çêm  thÙ ba, anh v¡ng nhà, t¿ dÜng con chó m¿c nuôi trong nhà cÙ tru lên nhiŠu lÀn. Chị lÃy làm lå mà không hi‹u tåi sao. 

Ngày hôm Çó, anh Hùng còn nhà, chị Çang xay lúa trong nhà thờ, anh chy đến hỏi chị:
-Làm xong chÜa?
Chị nói chÜa. Anh bo chị là anh gºi Cái Phán Ç¢ng chÎ C. Xay lúa xong,  chị ghé chÎ C đem cháu v. Nhà chị v§i nhà bà chÎ vÓn gÀn nhau. Chị đến nhà chị và hÕi :
-Nhà tôi Çi Çâu hª chÎ?
ChÎ nói:
 - Chú Hùng Çi lÓi ñÀm Ngô. 

 ChÎ Bạch thÜ©ng hay Çem rÜ®u lj Çem bán làng bên và nghe tin có vø Çánh cܧp và m¶t tên cܧp bÎ gi‰t. Khi vŠ chÎ k‹ cho chị nghe.  Chị chÌ nghe mà không th¡c m¡c gì cä. Ba ngày sau, chị b‰ con gái m§i 16 tháng Çi dåo trên đÜ©ng Çê. Chị Ç¥t tên nó  là Phán vì lúc bÃy gi© dân chúng B¡c kÿ thÜ©ng g†i nh»ng cô bà sang tr†ng là m® Phán, bà Phán nên  chị thích cái tên này.

Một hôm, chị b‡ng thÃy ông Ba Thêm Çang ngÒi trong cái quán cóc bán mÃy cái bánh Ça, bánh ú v§i nܧc vÓi. ÇÜa tay vÅy vÅy chị låi gÀn. Ông Ba Thêm cÛng là m¶t tay anh chÎ trong vùng. Trܧc Çây, ông rÃt n‹ s®  cha chị. ThÃy ông vÅy,  chị Çi ljn và ông vØa lùi vØa vÅy. Ông Çã lùi vào ngõ ca m¶t ngôi nhà, song cÙ ti‰p tøc lùi vào m¶t ru¶ng ngô. Chị ngåi ngùng ÇÙng hÖi xa ông và hÕi:
-ThÜa ông, ông bäo cháu viŒc gì å?
Ông hÕi:
- Có bi‰t chuyŒn gì chÜa?
Chị cÜ©i cÜ©i mà Çáp :
-ThÜa ông, cháu không bi‰t gì cä !
-Hùng nó ch‰t rÒi. !
Chị li cÜ©i cÜ©i :
- Ông nói Çùa cháu hª ?
Ông m¡ng:
-Cái con khÌ này! Nó ch‰t rÒi!
Chị hÕi:
-Tåi sao ch‰t ? BÎ cäm à ?
Ông ti‰p l©i :
-Nó Çi cܧp ª DÃp Ba làng Bìm bên  Hà Nam.

  Chị vÅn không tin, g¥ng hÕi ông Ba Thêm mÃy lÀn và ông m¡ng cho :
-Nó ch‰t mÃy hôm nay rÒi, mày không bi‰t sao ?
Chị b‰ con gài chåy ù vŠ hÕi mË chÒng. Bà tr®n m¡t :
-Ai nói v§i mày cái này ?
-Ông Ba Thêm nói nhÜ vÆy.

Bà ta im l¥ng vì rÃt  s® ông này chÙ n‰u là ngÜ©i khác thì th‰ nào cÛng có chuyŒn v§i bà. M¶t lát, mË chÒng bäo chị:
-Cãm chÌ không ÇÜ®c nói cho ai bi‰t.
Bà ti‰p theo:
-Sáng mai, mày mang con Phán vŠ Çây, tao së giä v© Çánh mày, chºi mày, rÒi mày b‰ nó mà chåy ra khÕi nhà.
Nghe xong,  hôm sau chị b‰ con  tØ nhà tôi vŠ nhà mË chÒng. MË chÒng giä v© Çánh vØa khóc lóc, vØa chºi b§i chị Ç‹ qua m¡t ngÜ©i làng. Bà la l§n:
            -Tiên sÜ cha bÓ mày, mày › cûa khinh ngÜ©i cho nên con tao nó không chÎu ÇÜ®c, nó lên Tuyên Quang gºi thÜ vŠ. . .

ThÜ©ng ngày bà Çánh chị b¢ng thanh tre, hôm nay bà giÖ cao cây ngô khô, còn chị b‰ con Phán vØa chåy vØa cÜ©i vì bi‰t mình cùng bà mË chÒng Çang Çóng kÎch Ç‹ Çánh lØa dÜ luÆn. Chåy ra ngoài ngõ, chị  g¥p bà Linh có cái lŠu bán bánh Çúc, bà hÕi:
            -Cái gì Çó chÎ Hùng?
            - Bu cháu Çánh cháu
-Tåi sao Çánh?
Chị khai h‰t:
            -Hùng nó Çi æn cܧp bÎ Çánh ch‰t rÒi. Bu cháu giä v© Çánh rÒi Çu°i cháu Çi.

Hùng  ch‰t ngày 8 tháng tÜ, thì khoäng mÜ©i m¶t, mÜ©i hai, chị m§i bi‰t tin. Trong khi Çó, cä làng bi‰t tin này tØ lâu. Và trong gia Çình mË chÒng, ai cÛng bi‰t ngoåi trØ chị. Sau này chị m§i bi‰t . ChÎ Bạch, v® anh Cä cûa chÒng chị quen v§i chÎ VÃn, hai ngÜ©i cùng sang làng bên bán rÜ®u lÆu, h† Çã thy xác chng chị b vt b bên đường. Họ đã giở lá chuối che mặt và nhận ra Hùng, họ âm thầm về báo tin cho mẹ chồng chị nhưng giấu kín chị. 

 Chị chåy kh¡p làng, ai hÕi chị cÛng trä l©i nhÜ vÆy. M¥c dÀu Çang b‰ con trong tay, chị có cäm giác mình Çang lÖ lºng trên m¥t Çãt, nhÜ Çi trên mây. M¶t cái gì bâng khuâng khó tä, chị nghï trong ÇÀu là thoát rÒi, thoát rÒi. Trong th©i gian qua, chị sÓng nhÜ trong hÕa ngøc, mË chÒng và  Hùng muÓn Çánh là Çánh, muÓn chºi là chºi bÃt cÙ lúc nào. 

T°ng c¶ng th©i gian tôi làm v® anh Hùng ÇÜ®c hai næm, ba tháng, mÜ©i bÓn ngày, trong Çó, tôi sÓng v§i mË tôi m¶t næm, và sÓng riêng v§i anh Hùng hÖn m¶t næm.
Sau trÆn Çòn giä v© Çó, tôi chåy vŠ nhà bà ngoåi tôi, báo tin Hùng ch‰t. Bà tôi hÕi:
-Nó bÎ cäm mà ch‰t hä?
Tôi Çáp:
-Anh Hùng Çi Çánh cܧp bÎ ngÜ©i ta gi‰t ch‰t.
Khi tôi bÒng con giä Çò khóc lóc chåy vŠ nhà mË ru¶t báo tin d». Câu nói ÇÀu tiên thÓt ra tØ miŒng bà là:
-Phúc cho con, cÃm không ÇÜ®c khóc!

Tôi nhìn Çôi m¡t mË ÇÀy thÜÖng cäm. TØ Çó, tôi ª luôn nhà mË ÇÈ.Tôi nghï ra r¢ng bà rÃt hÓi hÆn vì Çã ép tôi lÃy m¶t tên vÛ phu, hÖn n»a là m¶t tên cܧp cÛng bªi vì muÓn bäo vŒ tài sän và tính mång sau khi bÓ tôi qua Ç©i. BÓn tháng trܧc Çó, anh Hùng Çánh tôi m¶t trÆn tÖi b©i, tôi chåy thoát vŠ nhà mË ÇÈ. Tôi n¢m vÆt ra giÜ©ng, ÇÀu trên giÜ©ng, chân chåm Çãt. MË tôi bäo:
-N‰u ban Çêm nó Çánh mày ch‰t, vÙt xác xuÓng sông thì cÛng ch£ng ai bi‰t.

Trܧc khi anh Hùng  ch‰t, bà t° chÙc cho tôi trÓn. Lúc bÃy gi© ª vùng bi‹n có mÃy ngÜ©i thÌnh thoäng Çem kén t§i nhà bán cho mË tôi, h† ª nh© mÃy ngày và khi h† trª vŠ thì bà muÓn tôi theo h† vŠ vùng dܧi Çó, tránh xa ngÜ©i chÒng vÛ phu, du Çäng kia. Nhìn låi cu¶c sÓng v® chÒng, ra ª riêng vói anh Hùng, hÖn m¶t næm, tôi bΠ nhiŠu trÆn Çòn vÛ phu mà ch£ng có lš do gì. Anh quen thói Çánh v® vô c§ Çã Çành, mà nhiŠu khi anh Çánh tôi theo yêu cÀu cûa mË anh vì bà muÓn anh Çánh tôi cho bÕ ghét. 

NhiŠu lúc trong nhà không có gì æn, tôi phäi mua m¶t Çùi thÎt chó, ngÜ©i bán ch¥t thÎt ra tØng mi‰ng, lÃy lá chuÓi Çã hÖ lºa gói låi ri buc dây ngang dc nhÜ cái bánh chÜng. Bà nghe tin, cÛng sai con cháu kêu tôi vŠ chºi m¡ng:
            -Tiên sÜ nhà mày! Mày sung sܧng, mua b†c thÎt chó to b¢ng cái bánh chÜng! T° bà nhà mày!

Tôi có tiêu xài tiŠn bà Ãy Çâu! Tôi æn gì, bà cÛng chºi mng tôi khi‰n tôi khÓn kh° vô cùng! Th¿c t‰, bà mË chÒng có ru¶ng vÜ©n tuy không nhiŠu không ljn n‡i thi‰u thÓn mà ganh t. ChÌ vì cái tâm nhÕ nhen, cái lòng ác Ƕc cûa ngÜ©i mË chÒng ÇÓi v§i con dâu, nhÃt là ÇÙa con dâu ª trên bà m¶t b¿c thang xã h¶i! 

ThÆt ra tôi s® mË chÒng hÖn s® anh. Cho ljn hôm nay tôi t¿ hÕi lòng r¢ng tôi có chút tình cäm nào ÇÓi v§i ngÜ©i Çàn ông ÇÀu Ç©i chi‰m h»u thân xác tôi và cÛng là cha cûa ÇÙa con gái ÇÀu lòng hiŒn nay vÅn còn sÓng. Tôi nghï là tôi ch£ng có tí gì xót thÜÖng khi nghe tin anh Hùng ch‰t. Cäm giác cûa tôi chåy tØ con Çê ljn nhà mË chÒng báo tin rÒi chåy ljn nhà mË ÇÈ, lòng tôi có cái gì thoäi mái, có lë Çó là cäm giác mØng r«, cái cäm giác tØ Çây thoát ÇÜ®c gánh n¥ng. Và có lë Çó cÛng là cäm giác t¿ do. Nói phäi t¶i, chÙ tâm lš cûa tôi lúc Çó là nhÜ th‰. Tôi cäm thÃy hoàn toàn t¿ do, thoát khÕi ÇÎa ngøc cûa chÒng và nhà chÒng. 

Mãi vŠ sau, anh Hùng ch‰t rÒi, ngÜ©i ta m§i dám nói s¿ th¿c cho tôi hay. M¶t hôm, tôi ljn chÖi nhà ông Kÿ ñÜ©ng, ngÜ©i cùng làng, ông hi tôi r¢ng:
-Thím Hùng có bi‰t ai cܧp nhà ông Sanh không?
Tôi đáp:
-Då không å.
Ông nói:
-Th¢ng Hùng chÙ ai! Th¢ng này cÛng cho Çàn em Çi cܧp nhà anh ru¶t mình!
Ông này cho bi‰t chinh anh Hùng t° chÙc Çánh cܧp nhà bà chÎ ru¶t tôi.Và cÛng chính Hùng bày vë ÇÜ©ng lÓi cho b†n cܧp vào nhà anh ru¶t  là anh Linh chÌ vì hÆn thù ông này không cho mÃy viên kš ninh Ç‹ trÎ bŒnh sÓt rét. 

Lúc anh Hùng , ch‰t, tôi nghèo kh° l¡m, phi gánh cá khô, gánh go đi bán chợ An Thi, cách nhà 14 cây số. M¶t næm sau khi anh Hùng ch‰t, trên ÇÜ©ng Çi ch® An Thi vŠ trên quäng ÇÜ©ng v¡ng, tôi g¥p ông QuyŠn Thọt, tØng là tܧng cܧp. Tôi xin ông k‹ truyŒn thÆt vŠ cái ch‰t cûa Hùng Ç‹ tôi trình cha xÙ ghi vào s° công gia. Tôi nói rõ tôi là ngÜ©i theo Çåo, phäi có ngÜ©i làm chÙng r¢ng chÒng tôi Çã ch‰t thì sau này tôi m§i ÇÜ®c lÃy chÒng. Ông ta cho bi‰t Çám cܧp vào l¶n nhà, løc l†i không thÃy Çúng nhÜ tin tÙc do thám, bèn qua nhà bên cånh. 

Dân làng nghe ti‰ng la cܧp bèn kéo ljn rÃt Çông. Anh Hùng là ngÜ©i to l§n, månh khoÈ, võ nghŒ cao cÜ©ng nên ÇÙng ra chi‰n ÇÃu. Anh cÀm lÜu Çån n¶i hóa rút chÓt ÇÎnh ném vào dân chúng Ç‹ giäi vây. Nguyên l¿u Çån n¶i hóa ch‰ ra rÃt låc hÆu và nguy hi‹m. Khi rút chÓt là phäi ném ngay, n‰u quá ba giây thì së n° ngay trên tay ngÜ©i ném.  Bao b¶ Ƕi ViŒt Minh Çã cøt tay vì l¿u Çån n¶i hóa. Anh Hùng cÛng là nån nhân cûa l¿u Çån n¶i hóa. 

L¿u Çån n°, thÎt anh banh ra, tÜa ra nhÜ cái lÜ®c thÜa. ñám cܧp cõng anh chåy trÓn. Ra ljn ÇÀu làng, anh Hùng bäo Çàn em chém anh ch‰t Ç‹ anh khÕi bÎ b¡t b§, tra tÃn và bÎ tù Çau ǧn, nhøc nhã. ñám Çàn em nghe theo bèn chém anh rÒi bÕ trÓn, bÕ låi xác anh n¢m bên vŒ ÇÜ©ng. S¿ th¿c không bi‰t nhÜ th‰ nào. Có th‹ anh bÎ thÜÖng n¥ng, b†n cܧp không th‹ mang anh theo, nên gi‰t anh phi tang !
     
Tôi trª thành góa phø lúc mÜ©i bäy tu°i v§i ÇÙa con gái chÜa ÇÀy hai tu°i. Tôi vŠ ª v§i mË ru¶t. Cæn nhà riêng sau này tôi bán cho ông Kÿ ñÜ©ng, là ngÜ©i Çã bán nhà cho tôi. Ông này cÛng không có tiŠn, xin mua chÎu, hÙa khi nào có tiŠn së trä. Lúc gi© tình trång chi‰n tranh lan t¶ng kh¡p nÖi, dân chÙng nghèo kh‡, nhà giàu cÛng bÎ phá sän nên không ai Çû tiŠn mua. Tôi Çành phäi bán chÎu cho ông, m‡i tháng ông trä ÇÜ®c vài chøc båc, sau rÒi thôi! Ông có con sau làm Phó lš, ông bäo con ông lÃy  v®  Hùng làm v®, nhÜng tôi không thích.


4






Sau khi chồng chết, chị Trần Thị Lài phải một mình nuôi con thơ, cuộc sống rất khổ.
Lúc bÃy gi©  chị chÌ có hai bàn tay tr¡ng c¶ng thêm món n® nhà thờ 10 thùng lúa nên lòng lúc nào cÛng lo l¡ng. chị t¿ bäo lòng phäi quy‰t tâm làm viŒc Ç‹ nuôi con và trä n®. ChÎ Ba  có mua m¶t sÓ cá khô Çem ra ch® bán v§i giá 30 ÇÒng m¶t thùng. Hàng ngày chị phäi thÙc dÆy tØ bÓn gi© sáng Ç‹ gánh hàng ra ch® bán. Bán cá khô xong, chị lÃy tiŠn Çong gåo Çem vŠ bán ki‰m l©i. M‡i chiŠu khi æn xong, chị v¡t m¶t n¡m cÖm và nܧng vài con cá khô gói vào lá chuÓi Ç‹ cho ngày mai. R©i nhà lúc 4 gi© sáng, chị gánh b¶, Çi chân ÇÃt trên con ÇÜ©ng dài 14 cây sÓ Ç‹ ljn ch® An Thi. 

Nh»ng lÀn ÇÀu, chị rÃt s® hãi khi phäi gánh hàng Çi m¶t mình trong Çêm tÓi bæng qua cánh ÇÒng r¶ng mênh mông, không nhà, không cºa. Mùa Çông giá lånh, m¥c ba bÓn l§p áo, trùm khæn ÇÀu, Çi trong Çêm tÓi chØng ba cây sÓ thì tr©i m© m© sáng qua ch® Gò. TØ ch® Gò, chị Çi t¡t qua m¶t cánh ÇÒng v¡ng, nghÌ chân ª m¶t quán nhÕ bán nܧc vÓi, và bánh canh cho khách qua ÇÜ©ng. Chị ngÒi nh©, Çem cÖm n¡m và cá khô nܧng ra æn. 

Sau Çó gánh ljn ch® khoäng 7 gi© sáng và b¡t ÇÀu mª thúng bày cá khô ra bán. BÓn gi© chiŠu thì ch® tan, chị gánh thúng không trª vŠ nhà. ThÆt may m¡n, trong m¶t chuy‰n Çi vŠ,  chị g¥p m¶t ngÜ©i quen là ông LiÍn, buôn ÇÒ s¡t vøn ª làng k‰. Nhà chị cách nhà ông chØng m¶t cây sÓ nên chị d¥n ông là m‡i sáng, xin ông ch©  chị Çi ch® chung cho có bån trên con ÇÜ©ng ÇÒng không mông quånh vì m¶t ngÜ©i Çàn bà y‰u ÇuÓi nhÜ chị Çi m¶t mình thì thÆt s® hãi.

            DÀn dÀn chị có thêm vÓn, chị mua gåo vŠ bán ki‰m thêm chút tiŠn l©i. Sau này ti‰n thêm m¶t bܧc n»a, chị sang Hà N¶i buôn väi tây và dÀu hôi ( dÀu lºa). ñây là m¥t hàng ngoåi quÓc mà ViŒt Minh cÃm buôn bán, h† chÌ cho phép buôn hàng n¶i hóa mà thôi. Lúc bÃy gi©  cä nܧc Çang ª trong chi‰n tranh,  miŠn núi c¶ng sän ki‹m soát, miŠn xuôi do Pháp ki‹m  soát.   

Vì trong chi‰n tranh, hàng hóa thi‰u thÓn, nhÃt là dân thôn quê thi‰u väi may quÀn áo, thi‰u dÀu hÕa th¡p Çèn, ngay cä thi‰u kim chÌ, cúc. .  .Vì nhu cÀu hàng hóa, dân chúng Çi buôn  khá nhiŠu, và c¶ng sän nhÜ tÃt cä dân ÇŠu là ngÜ©i buôn lÆu. Ÿ d†c ÇÜ©ng, h† Ç¥t tråm ki‹m soát, ai Çi qua ÇŠu bÎ xét hÕi giÃy t© ho¥c hàng hóa. N‰u xét trong thúng ho¥c gánh có väi, dÀu hôi, s»a, kim chÌ, bút máy là bÎ tÎch thu, có khi bÎ b¡t giam tùy theo hàng nhiŠu hay ít, và tùy ÇÎa phÜÖng hiŠn hay d». 

Công viŒc buôn bán tØ vùng quÓc gia  rÃt nguy hi‹m. Hôm nào bÎ công an hay du kích b¡t là coi nhÜ tr¡ng tay.  NhÜng may thay, C¶ng sän rÃt khôn, lâu lâu m§i giæng bÅy m¶t lÀn. H† thä câu dài Ç‹  b¡t cá l§n. H† Ç‹ cho con mÒi  hÒi sÙc, béo mÆp trª låi , h† låi  làm thÎt  lÀn n»a. CÙ ti‰p tøc nhÜ vÆy thì cä dân buôn và công an ÇŠu sÓng. Chị Çã bi tÎch thu hàng hóa bäy tám lÀn, bÎ Pháp b¡t m¶t lÀn và bÎ ViŒt Minh b¡t næm sáu lÀn, nhÜng chÌ giam m¶t bu°i hay vài ngày rÒi thä ra. 

Công an C¶ng sän thÃy chị có khä næng buôn bán nên m©i chị vào làm trong mÆu dÎch cûa h† nhÜng chị tØ chÓi và cÙ
ti‰p tøc Çi buôn. M‡i chuy‰n ki‰m l©i gÃp Çôi gÃp ba lÀn vÓn nhÜng n‰u g¥p công an là mÃt såch hàng hóa và tiŠn båc. M¶t Çôi lÀn b†n công an ljn Ç¥t hàng hóa v§i chị, trä tiŠn sòng ph£ng. 

ñ‰n lÀn cuÓi thì chúng ra tay. Chí nh§ h† Ç¥t hàng v§i sÓ tiŠn rÃt l§n là 210 ngàn ñông DÜÖng. Chị chª thuÓc b¡c, thuÓc tây, väi ngoåi trên m¶t chi‰c thuyŠn to, còn dÀu hôi thì Ç¿ng trong thùng Çóng tØng bè do hai ngÜ©i bÖi ÇÄy Çi, cÙ 60 thùng m¶t bè, lÃy løc bình phû lên trên ngøy trång. Nh»ng ngÜ©i bÖi ÇŠu uÓng nܧc m¡m Ç‹ gi» cho ngÜ©i Ãm chÎu Ç¿ng ÇÜ®c cái lånh cûa nܧc sông gi»a Çêm khuya vào mùa Çông tháng giá. Hàng chª tØ Hà N¶i vŠ làng chị b¢ng ÇÜ©ng sông HÒng. Chị ngÒi ngay Çâu thuyŠn, qua các tråm gác ÇŠu quen m¥t, ngÜ©i ki‹m soát hÕi :
-ChÎ Lài Çó hä ?
và thuyŠn Çi qua trót l†t vŠ ljn nhà. Chị chÃt tÃt cä hàng hóa vào trong kho. Ngày hôm sau, hai tên công an  ljn trä tiŠn và nói v§i chị r¢ng hãy chª hàng ljn m¶t ch‡ n†. Lúc Çó chị kh© khåo không nghï ra r¢ng tåi sao h† låi hËn ch‡ này, Çó là m¶t trø sª cûa ûy ban hành chánh. Khi thuyŠn hàng r©i b‰n, ch®t giác quan thÙ sáu tr‡i dÆy, lòng chị nôn nao, xao xuy‰n và linh cäm có chuyŒn gì không may së xäy ra. Lúc Çó n‰u có m¶t chi‰c xuÒng con thì chị ắt së leo lên mà trª vŠ ch§ không muÓn Çi ti‰p. Khi thuyŠn cÆp b‰n thì công an ljn, m¶t tên hô to :
-B¡t trói hai ngÜ©i låi cho tôi !
 
ChịcÙ nghï là h† b¡t hai ngÜ©i Çi theo chị. Không ng© h† b¡t trói chị và anh Vãn, ngÜ©i cùng buôn chung v§i chị. H† cÛng Çã chuÄn bÎ s¤n ngÜ©i mang tÃt cä hàng hóa lên b© tåi chùa Hang, chùa Phù Liễn,   ch® Thái. Còn chị, anh Vãn và nh»ng ngÜ©i khác ÇÜ®c ÇÜa ljn Phú Lương, Đại Từ, sau giam ª Çình Bình Gia, Mỹ Thái. Lúc Çó chị ÇÜ®c 21 tu°i. Hai hôm sau, h† ÇÜa chị ljn m¶t trø sª nào Çó, có hai tên công an khác ljn hÕi cung. Trông h† cÛng æn m¥c bänh bao, lÎch s¿, m©i chị trà nܧc và bánh kËo. 

H† nói :
-Chính phû ta nhân Çåo, yêu nhân dân, không nhÜ th¿c dân dùng nh»ng Çòn tra khäo ÇÓi v§i phø n» nhÜ chúng b¡t phø n» bó Óng quÀn låi rÒi thä r¡n vào trong quÀn.  .. Vì vÆy chÎ nên thành th¿c khai báo.
Chị  hi‹u  chị Çã n¢m trong tay h†, nên  chị Çã khai thÆt, không giÃu di‰m ÇiŠu gì. H† hÕi chị buôn bán ª Çâu. Chị khai tôi mua hàng ª Hà N¶i. H† hÕi chị chuy‹n hàng ra sao ? ñ‰n Çâu ?  Chị trả lời chị  chuy‹n hàng ra làng MÍ. NÖi Çây có nh»ng lò gåch, lò vôi bÕ hoang, cÙ giÃu hàng trong Çó, ban Çêm hàng väi thì chª ra thuyŠn, còn dÀu hôi thì Çóng mäng mà chª, rÒi phû rong rêu, bèo lên trên Ç‹ che m¡t công an.

Hình nhÜ giai Çoån cung khai này nhiŠu ngÜ©i Çã bÎ tra tÃn, Çánh ÇÆp, riêng chị thì thoát khÕi kh° ách. Có lë vì may m¡n, và cÛng vì chị Çã khai h‰t và viŒc Çi buôn cûa chị mà công an xã Çã bi‰t tÜ©ng tÆn, không cÀn phäi tra khäo. 

TØ Çó, chị hi‹u rõ b¶ m¥t thÆt cûa c¶ng sän. ñiŠu thÙ nhÃt là C¶ng sän bao gi© cÛng giä dÓi. BŠ ngoài c¶ng sän tÕ vÈ yêu nܧc,  cÃm hàng ngoåi hóa, ÇŠ cao n¶i hóa nhÜng dân chúng và cán b¶, b¶ Ƕi låi không thích hàng n¶i hóa, vì hàng ngoåi hóa nhÜ väi trúc bâu, ka ki vØa ÇËp, låi bŠn, M¶t sÓ hàng ViŒt Minh sän xuÃt ÇÜ®c, nhÜng kém phÄm chÃt nhÜ thuÓc nhu¶m, xà bông, kim may, ÇÜ©ng. 

.  M¶t sÓ hàng thì ViŒt Nam không sän xuÃt ÇÜ®c, phäi mua ª vùng quÓc gia nhÜ dÀu hôi, s»a, thuÓc tây, bút máy, ÇÒng hÒ.. . . ñó là nh»ng m¥t hàng mà chính ViŒt Minh cÛng cÀn l¡m và h† g†i là nh»ng m¥t hàng chi‰n lÜ®c . H† thu mua, buôn bán  Ç‹ dùng cho cu¶c chi‰n và cu¶c sÓng cûa h†, và h† cÛng dùng nh»ng hàng này kinh doanh ki‰m l©i. H† mua bán thì ÇÜ®c nhÜng dân chúng Çøng t§i thì bÎ gi‰t và bÕ tù. 

 ñiŠu thÙ hai là c¶ng sän gian ác, xäo quyŒt. H† b¡t dân chúng phäi tuân phøc h†, n‰u ai cÙng c°, không vâng l©i thì së bÎ trØng phåt, có khi bÎ gi‰t th£ng tay. N‰u chị cúi ÇÀu làm kinh tài cho h† thì  chị Çã ch£ng bÎ tù. NhÜng làm kinh tài cho h† thì cÛng chÌ là làm nô lŒ cho h†, không có l®i gì, làm sao nuôi thân, nuôi con ?

Sau khi hÕi cung xong, h† ÇÜa chị g¥p ông biŒn lš mà chí còn nh§ tên ông là Bùi Lâm. Ông này hÕi chị có cÀn luÆt sÜ không thì chị trä l©i r¢ng chị  không bi‰t luÆt sÜ là cái gì. Và ông hÙa tìm cho chị m¶t luÆt sÜ Ç‹ bào ch»a. Hai ngày sau, khi tôi Çang bÎ giam tåi m¶t ngôi chùa, hai tay bÎ xích b¢ng dây s¡t thì công an mª xích cho tôi  Ç‹ Çi g¥p luÆt sÜ. LÀn ÇÀu tiên tôi thÃy ông luÆt sÜ. Ông này m¥c áo thøng Çen. Ông ta hÕi :
-ChÎ khai th‰ nào mà báo CÙu QuÓc có Çæng hình änh cûa chÎ v§i tin tÙc là là b¡t ÇÜ®c m¶t cô gái 21 tu°i Çi buôn lÆu hàng quÓc cÃm ?

Lúc Çó tôi gª cái ÇÒng hÒ và s®i dây chuyŠn Çang Çeo ÇÜa cho luÆt sÜ nh© ông cãi giúp nhÜng ông trä låi và nói :
-ChÎ hãy gi» låi. Tôi bi‰t lúc này chÎ rÃt cÀn nó, tôi së vŠ nhà bà cø cûa chÎ Ç‹ lÃy tiŠn.
Sau này vŠ nhà, hÕi mË  có ai ljn lÃy tiŠn không thì mË chị bäo không. Lúc Çó, chị m§i bi‰t ông cãi miÍn phí cho chị. Bäy ngày sau, h† t° chÙc tòa án quân s¿ Ç‹ xº chị.  Tòa án ª gÀn Çình MÏ N¶i. Trܧc Çình có cây Ça và lÓi Çi. H† làm làm cái lŠu nhÕ, Ç¥t bàn gh‰ cho các nhân viên tòa án ngÒi. Dân chúng ljn xem rÃt Çông, tÓp này Çi ra, tÓp khác låi Çi vào. H† bäo nhau :
-ChÜa, chÜa ljn lÜ®t xº cô này !

 H† tham d¿ Çông Çäo vì h† nghe nói trong sÓ phåm nhân có m¶t cô gái trÈ ÇËp. H† xº nhiŠu vø, còn vø buôn hàng cÃm thì xº sau cùng. Trܧc vø chị là vø m¶t ngÜ©i buôn bò lÆu vŠ  vùng tŠ ( vùng quÓc gia) bÎ næm næm tù. Ti‰p theo, h† džc các tên NguyÍn Væn Vãn, VÛ Væn ñ¡c, NguyÍn Væn ThÙ, Ngô ñình San bÎ tº hình. CuÓi cùng lúc 12 gi© trÜa, h† kêu tên chị. 

Chị còn nh§ th©i kh¡c Çó, anh thÜ kš cûa luÆt sÜ tên PhÃn bäo  chịÇÙng lên, gi†ng nhÕ nhË. Toà hÕi t¶i, chị thÜa r¢ng :
-ThÜa quš tòa, tôi là ngÜ©i phø n» sÓng trong m¶t ÇÃt nܧc ViŒt Nam bÎ Pháp Çô h 80 næm. Tôi không Çi h†c cho nên không hi‹u chû trÜÖng, ÇÜ©ng lÓi, chính sách cûa chính phû. Tôi chÌ bi‰t väi, dÀu hôi là thÙ cÀn dùng chÙ không bi‰t r¢ng Çó là hàng lÆu.
            NgÜ©i luÆt sÜ lúc này chị m§i bi‰t tên ông là NguyÍn Månh TÜ©ng, m¶t trí thÙc n°i ti‰ng cûa miŠn B¡c th©i Çó. Trܧc tòa, ông biŒn h¶ :

            -ThÜa quš tòa, cô  Trần Thị Lài không Çi buôn nh»ng hàng xa xÌ. Loåi väi chúc bâu thì dùng Ç‹ may quân phøc cho VŒ QuÓc Quân. Còn dÀu hôi, dÀu cûa Pháp thì cây Çèn mà tòa Çang dùng cÛng xài thÙ dÀu này. .   .

            Sau khi luÆt sÜ cãi xong, tòa cho phép chị  nói. ñÙng trܧc vành móng ng¿a , chị trình bày :
-ThÜa quš tòa.Tôi có mË già, chÒng ch‰t, con gái còn nhÕ ª nhà, xin  nhà nܧc khoan hÒng.
Sau Çó, tòa nghÎ án. Chị nghe ti‰ng dân chúng xì xào :
-Cái cô này cao quá.
-NgÜ©i cÛng xinh ÇÃy nhÌ !
ñ‰n khi tòa tuyên án Trần Thị Lài 20 næm kh° sai thì dân chúng nhao nhao bàn tán :

            -Th‰ thì Ç©i tàn.
 -Phäi næm 41 tu°i m§i ÇÜ®c tha vŠ.

Cäm giác cûa hị khi nghe tuyên án không buÒn l¡m, thoát ÇÜ®c t¶i tº hình là mØng rÒi. BÓn ngÜ©i Çàn ông cùng Çi buôn v§i chị ÇŠu bÎ xº b¡n cä. LuÆt sÜ NguyÍn Månh TÜ©ng lúc nào cÛng Çi sát tôi. Khi xº xong Çi xuÓng, ông ljn bên tôi khuyên nhû:
            -ChÎ ÇØng buÒn, chính phû giÖ cao Çánh s, rÒi së ân giäm.ChÎ vào trong cÓ gi» kÏ luÆt thì së  mau ÇÜ®c trä t¿ do..

Ông nói v§i mÃy ngÜ©i công an r¢ng:
- Cô Lài là phø n» không cÀn phäi xích, nên ÇÓi xº lÎch s¿. Tr©i Çang mÜa lâm râm, xin các anh dÅn cô Ãy Çi chÆm chÆm kÈo cô Ãy té t¶i nghiŒp. 
MÃy chøc næm sau, khi ngÒi k‹ chuyŒn Ç©i xÜa cho m¶t chàng trai muÓn cܧi con gái chị, anh ta  nói:
-Có th‹ luÆt sÜ tu°i chØng ba mÜÖi kia thích bác gái chæng?
Chị ch®t ngÅm nghï bi‰t Çâu chØng vì sau Çó mÃy ngày có ngÜ©i ti‰p t‰ cho chị cái mùng chÓng mu‡i, mÃy thܧc väi và mÃy cái bánh giò. Mãi mãi chị không bao gi© bi‰t ngÜ©i Çó là ai. Phäi chæng Çó là quà t¥ng cûa ông luÆt sÜ kia?

            Khi tòa án ViŒt Minh tuyên án tº hình bÓn ngÜ©i, chÌ có anh NguyÍn Væn Vãn bÎ b¡t, còn ba ngÜ©i kia thì v¡ng m¥t. Sau này, ông Ba Thêm lên làm chû tÎch làng tôi. Ông là dân anh chÎ nhÜng rÃt tÓt bøng, ông che chª cho ba ngÜ©i này trÓn khÕi công an b¡t b§. Khi công an ljn làng thì phäi báo cho v§i chû tÎch viŒc b¡t phåm nhân. Ông ta khôn khéo m©i công an ngÒi uÓng nܧc. Ông giä b¶ chåy xuÓng nhà dܧi g†i to:
-Bu nó Öi! ñun cho tôi Ãm nu§c.
 Cùng lúc Çó, ông ngÀm sai con Çi báo cho h† bÕ trÓn. UÓng nܧc xong, ông d¡t công an ljn nhà các phåm nhân, thì h† Çã  cao chåy xa bay. Nh© vÆy mà h† thoát ch‰t rÒi trÓn ra Hà N¶i. Anh Vãn bÎ b¡n sau tám tháng tuyên án.


 Cu¶c Ç©i tù t¶i cûa chị b¡t ÇÀu ª tråi giam ª làng MÏ N¶i, rÒi  Ph Lš, tÌnh Hà Nam, rÒi sau Çó chuy‹n vào khu bÓn nhÜ ª Th† V¿c, Phú ˜ và tråi Lš Bá SÖ, thu¶c huyŒn Thåch Thành, Thanh Hóa. Tính t°ng c¶ng chị Çã Çi qua khoäng 23 nhà tù tØ Hà Nam vào khu bÓn. Lúc Hà Nam, các tù nhân dÍ thª. Tåi khu tÜ, tình trång kh¡c nghiŒt hÖn. M‡i khi có  máy bay thám thính cûa Pháp, ngÜ©i ta thÜ©ng g†i là máy bay ‘Bà già’ vì nó bay rÃt chÆm, bay quanh khu tråi giam là ngay ngày hôm Çó h† chuy‹n tråi, b¡t tù sang tråi khác. 

Có khi vào rØng sâu, có khi vào trong nh»ng chùa chiŠn, Çình mi‰u. Lúc còn ngÒi tù ª Hà Nam thì m‡i ngày h† cho æn 3 ÇÒng rÜ«i,  æn hai b»a cÖm, m‡i b»a là m¶t bát. Sau Çó gåo Ç¡t chÌ còn m¶t b»a. M‡i b»a cÖm chÌ có  m¶t bát vÖi v§i mÃy lát khoai mì, khoai lang ho¥c b¡p. CÙ m¶t tháng, ho¥c næm sáu tuÀn lÍ, tù nhân ÇÜ®c æn canh rau muÓng, cÙ bÓn ngÜ©i h† mua m¶t bó nhÕ. Rau muÓng mua vŠ, còn nguyên dây bu¶c, không rºa ráy gì cä, bÕ vào chäo to, Ç° nܧc vào nÃu sôi, lúc múc ra hãy còn nguyên nh»ng con sâu hay nh»ng cøc ÇÃt. 

Dù ghê tªm nhÜ vÆy, tù nhân vÅn thích thú vì m‡i tháng chúng tôi m§i ÇÜ®c m¶t lÀn æn canh rau muÓng.M‡i tháng, h† phát cho tù nhân m¶t nhúm muÓi Ç‹ æn cÖm. CÙ hai, ba tuÀn lÍ, chúng tôi m§i ÇÜ®c Çi t¡m m¶t lÀn. H† ÇÜa chúng tôi ra m¶t vÛng nܧc, hay m¶t cái ao nhÕ khoäng ba bÓn thܧc vuông, Çàn ông t¡m trܧc, Çàn bà t¡m sau. Chúng tôi ª trong tù, thi‰u chÃt B1, låi không ÇÜ®c t¡m rºa thÜ©ng xuyên khi‰n cho bŒnh ghÈ phát tri‹n. 

NhÃt là tÃt cä tù nhân t¡m chung m¶t ao nhÕ cho nên chúng tôi lây bŒnh ghÈ m¶t cách mau chóng và dÍ dàng. GhÈ sinh ra ª nh»ng ÇÜ©ng chÌ tay,  và nhiŠu nÖi trong thân th‹. Chúng Çóng thành vŠ, ho¥c n°i møt cao nhÜ h¥t b¡p n‰p, m†ng nܧc, ngÙa ngáy và Çau nhÙc vô cùng.ThÆt ra th©i bÃy gi©, cu¶c sÓng tù nhân cÛng nhÜ b¶ Ƕi, cán b¶ thi‰u thÓn, låi sÓng chung chå, thi‰u vŒ sinh, thi‰u nܧc t¡m, thi‰u xà phòng, thi‰u thuôc men cho nên Ça sÓ nhân dân cÛng m¡c bŒnh h¡c lào, ghÈ lª. 

NgÜ©i ta còn bäo r¢ng bŒnh h¡c lào là do b†n lính Trung C¶ng truyŠn sang cho b¶ Ƕi,  rÒi b¶ Ƕi truyŠn cho dân. Ngoài ra, các tù nhân sÓng lâu trong tråi giam, ÇÀy ruÒi , mu°i, rÆn, chí, rŒp cho nên ai cÛng gÀy gò và sinh ghÈ ngÙa. Låi n»a, vì là phäi sÓng nÖi núi rØng, tù nhân ai cÛng bÎ bŒnh sÓt rét. Tråi Phú ˜ là m¶t tråi ª nÖi ma thiêng nܧc Ƕc. Lúc anh Vãn bÎ b¡n,  chị m§i vào tù thì bÎ sÓt rét. Chị bÎ sÓt rét n¥ng ljn n‡i da vàng, bøng chܧng lên và  m¶t næm sau thì tóc røng h‰t. Tù nhân phäi chÎu Ç¿ng Çau ǧn vì không thuÓc thang, chåy ch»a. ThuÓc ki ninh lúc này rÃt hi‰m, phäi mua tØ vùng quÓc gia m§i có, còn chính phû ViŒt Minh thì chÜa sän xuÃt ÇÜ®c nhiŠu, n‰u có thì cÛng là thuÓc d«m. 

ThuÓc lúc này là Üu tiên cho cán b¶ và b¶ Ƕi, Çâu ljn tù nhân . Chị bÎ bŒnh sÓt rét n¥ng, và tܪng mình phäi bÕ xác trong tråi giam. Trong tråi giam có phòng khám bŒnh, nhà thÜÖng, y tá nhÜng tÃt cä chÌ là hình thÙc vì không có døng cø và thuÓc men. N‰u có thuÓc men cÛng chÌ là thuÓc n¶i hóa, không Çû dùng có cán b¶ và công an. Tù nhân it khi ÇÜ®c cho Çi bŒnh xá, ngoåi trØ ho lao, hay ngÃt xïu, ho ra máu. . .Chị bÎ sÓt rét rØng nhÜng rÃt may  trong tù có m¶t y tá, anh ÇÜ®c ra ngoài mua thuÓc kš ninh, thuÓc b° vŠ bán låi cho tù, và chích thuÓc cho tù. 

Nh© vÆy mà chị  cÛng nhÜ m¶t sÓ bån tù Çã thoát tay tº thÀn. Vì thi‰u thÓn nhiŠu thÙ, nhÃt là thi‰u thuÓc men, tù nhân ch‰t nhiŠu l¡m, mà tù nhân nam ch‰t nhiŠu hÖn tù nhân n» có lë ngÜ©i n» tuy yêu mŠm nhÜng låi dÈo dai hÖn nam gi§i. Vä låi n» gi§i it bÎ tra tÃn, Çánh ÇÆp và it hành hå hÖn nam gi§i, nhÃt là nh»ng nam thanh niên hoåt Ƕng chính trÎ thì khó mong ngày vŠ. 

Nh»ng ngÜ©i tù nhân ch‰t thì bÎ Çem ra bÕ ª khoäng ÇÃt ngoài sân nhà giam, r¶ng Ƕ hai chi‰c chi‰u. ñ‰n chiŠu ho¥c sáng hôm sau, h† lÃy chi‰u bó låi, bÕ trên m¶t cái våc tre do hai ngÜ©i khiêng, Çem chôn tåi m¶t nÖi trong rØng dành riêng cho tù nhân. Phø n» thì ÇÜ®c ra ngoài lao Ƕng nên dÍ thª hÖn. M‡i khi trên ÇÜ©ng Çi lao Ƕng, thÃy con chó gh‰ch chân ÇÙng Çái, lòng chị chua xót vì cäm thÃy thân mình không b¢ng con chó. NhiŠu lÀn chuy‹n tråi, h† xích hay còng hai ngÜ©i làm m¶t. 


Lúc Çi ÇÜ©ng ÇÃt thì không nói làm gì, lúc Çi qua suÓi, qua sông, nhÜ lúc chị qua ñŠn Sòng, PhÓ Cát là nÖi n°i ti‰ng thiêng liêng, n¢m låi hai Çêm. Sau phäi Çi qua m¶t khúc sông có suÓi tØ trên cao chäy xuÓng. ñi tØ xa chúng ta Çã nghe ti‰ng suÓi chäy Àm Àm.Tù nhân cÙ tØng Çôi còng tay, xích tay mà  qua cÀu m¶t cây cÀu khÌ, c¶t b£ng tre hay cây rØng, có tay cÀm b¢ng thân tre. Tù nhân thÆn tr†ng bܧc, m¶t tay thì vÎn cây tre mà Çi. Dܧi sâu nܧc chäy cuÒn cuÒn låi có nhiŠu täng Çá n°i lên. N‰u m¶t trong hai ngÜ©i trÆt chân r§t xuÓng sông thì cä hai toi mång. 

Tråi Lš Bá SÖ là m¶t tråi n°i ti‰ng hung ác. Tri này là tri đu tiên ca cng sn, giam nh»ng tr†ng phåm, Çúng hÖn là nh»ng thành phÀn quÓc gia vì Thanh Hóa không b Pháp chiếm, là vùng đt t do ca Vit Minh. Đây là mt trung tâm tù đày, hay nói đúng hơn là mt qun th tri giam. Tri này còn gi là tri Đm Đùn, gm các tri Thanh Cm, Thanh Xuân, Thanh Chương, Thanh Phong và Lam Sơn T5. Tri Đm Đùn do Lš Bá Sơ cai qun , là mt tay đ nht ác ôn cho nên tên ca y biến thành tên ca toàn qun th tri. 

H¢ng ngày, Lš Bá SÖ cªi ng¿a  Çi kh¡p nÖi trông nom các tråi l§n.  Phn ln nơi đây giam gi các trong phm, tc là tù chính tr, đưc cng sn mnh danh là ti . "Hot động lt đổ chính quyn nhân dân".Tri nm  gn biên gii Vit Lào (50 km đường chim bay). Khí hÆu khc nghit, núi đá sng sng, có mt đon sông Mã chy ngang. ñây là ngun sông nước độc. Nơi đây sau 1975, cng sn đã bit giam các sï quan c¶ng hòa  nhÜ Phan Nht Nam, Dương Văn Li, và nhiŠu nhà chính trÎ.

Tri Lam Sơn T5  còn g†i là tråi ñm ñùn,  cách th xã Thanh Hóa v phía Tây khong 70km, cách biên gii Lào Vit khong 60km (tt c tính theo đường chim bay). Đây là tri tù được Lš Bá Sơ xây dng t năm 1947. Chung quanh tri núi đá vôi dng đứng. Nơi đây cũng chính là đất Lam Sơn mà Lê Li dùng làm c đim phòng th sut 10 năm kháng Minh. Tri T5 là tri trung ương s 5. Tri ni tiếng 45 năm lin cm c đầu ca toàn lc lượng công an võ trang. Nhåc sï  Anh B¢ng, Çã tØng sÓng trong Lš Bá SÖ, tØng Çêm nghe ti‰ng cai tù Çánh thÙc nh»ng ngÜ©i bån ÇÒng tù khác, thÙc dÆy, trói ké, mang ra sân b¡n ho¥c mang Çi ÇiŠu tra hành hå có lë là n‡i ám änh khôn nguôi trong ÇÀu cûa nhåc sï... 

Tù nhân thi‰u æn, thi‰u áo quÀn, thi‰u m¶t mänh chæn ÇÖn Ç‹ che Ç¡p cái rét giá tù Çày...  Tù  h¢ng ngày g¥p m¥t hung thÀn Lš Bá SÖ. Ông lúc y khong 45-50 tui, ngưi mnh kho, ra dáng mt nông dân, thường mang qun tht dây lưng bng vi b xung ngang đÀu gi, mang áo c¶c. Ông có hình dáng bình thÜ©ng, không to cao, không gÀy không Óm, nhÜng m¥t to, trông vô cùng hung ác.  Có người bo ông h† Lš, có người bo ông làm lš trưởng sau theo cng sn.


 Nói chung ít ai rõ lš lich ông, lš lch mt tay công an cng  sn. Ông n°i ti‰ng ác. Ai phåm k› luÆt là bÎ ông Çánh tÖi b©i, có khi hàng træm roi. Tù nhân Çôi khi bÎ tra tÃn rÒi làm báo cáo sau. NhÜng ÇÓi v§i chị , ông khá tº t‰. Tråi Lš Bá SÖ th¿c ra là m¶t trung tâm tù Çày, gÒm khoäng næm tråi, g†i là tråi A, B, C. D.E. Có tråi dùng làm nÖi ª cho quän ÇÓc, cÖ tråi cho cán b¶ và công an, có tråi chÙa lÜÖng th¿c và có tråi cho tù. 

Chị ª tråi C. Tråi chia ra tråi nam và tråi n». Trai nam khoäng m¶t træm tù nhân, có khi nhiŠu hÖn. Tråi n» it hÖn, khoäng sáu, bäy chøc. Ngày Çêm nhà giam ÇŠu khóa cºa, có công an canh gác. Lâu lâu, các tù nhân phäi mang tÃt cä ÇÒ Çåc ra ngoài tÆp trung. Các cai tù ki‹m soát ÇÒ vÆt. N‰u chúng b¡t g¥p nh»ng ÇÒ cÃm kÎ nhÜ ÇÒ kim loåi nhÜ dao, kéo, Çinh, hay cÃt gi» vàng båc là chúng Çánh ÇÆp tàn nhÅn, có khi bÎ biŒt giam. Sau Çó là chuy‹n tråi. Các tù nhân cùng án thì chung tråi v§i nhau. Hång tù næm næm ª v§i nhau m¶t tråi, häng mÜ©i næm tù chung m¶t tråi. 

Tråi giam l®p b¢ng tranh, vách nÙa, có nhiŠu hàng c¶t,  giÜ©ng làm b¢ng thân tre, dài tØ ÇÀu ljn cuÓi tråi, chia làm hai dãy, gi»a là lÓi Çi trong nhà.Tù nhân n¢m Çâu hai chân vào nhau. Khi chuy‹n sang tråi m§i, tù nhân tranh nhau tìm ch‡ n¢m tÓt. Ai chÆm chân thì phäi n¢m ch‡ n¡ng d†i, mÜa d¶t. Ban Çêm, tråi nam có Óng tre dài Ç‹ tù nhân Çi ti‹u.  Phø n» thì dùng  mÃy cái nÒi hông l§n. H† dùng m¶t cái thân tre rÃt to Ç‹ Çåi tiŒn. RÃt it khi có ngÜ©i Çåi tiŒn, n‰u ai Çåi tiŒn thì rÃt thÓi, cä phòng không ai chÎu n°i. 


M‡i sáng tÃt cä tù nhân phäi ra sân tÆp trung thành hàng ngÛ Çi‹m danh. ñi‹m danh xong, tù nhân phäi džc mÜ©i l©i thŠ:
Chúng tôi là con dân cûa nܧc ViŒt Nam Dân Chû C¶ng Hòa vì lÀm ÇÜ©ng låc lÓi nên sa vào vòng t¶i l‡i  nay bÎ giam tåi tråi cäi hÓi thÃt Ç‹ h¢ng ngày æn næn hÓi l‡i cûa mình, Ç‹ khi ra vŠ thành m¶t ngÜ©i công dân tÓt, quy‰t m¶t lòng noi gÜÖng các chi‰n sï Çã hy sinh xÜÖng máu cho t° quÓc, quy‰t m¶t lòng Çoàn k‰t, giành Ƕc lÆp t¿ do, hånh phúc cho nܧc nhà. ñÙng trܧc lá quÓc kÿ c© ÇÕ sao vàng næm cánh chúng tôi xin thŠ ( M†i ngÜ©i giÖ tay lên cao và hô thÆt to. Ai giÖ tay  không th£ng hay hô nho nhÕ là bÎ Çánh, bÎ phåt). Chúng tôi nguyŒn thŠ:
1.Quy‰t tâm hÓi cäi
2. Quy‰t tâm làm tròn nhiŒm vø cûa m¶t ngÜ©i dân.
3. Quy‰t tâm ûng h¶ chính phû khánh chi‰n HÒ Chí Minh. . .. 

Ngoài ta, ban Çêm, tù nhân phäi džc kinh. C¶ng sän b¡t chܧc Thiên Chúa giáo, muÓn tåo  HÒ chí Minh thành chúa Giêsu, b¡t tin ÇÒ Ç†c kinh m‡i Çêm. Kinh này do c¶ng sän Ç¥t ra nh¢m tuyên truyŠn xuyên tåc. Kinh này dài l¡m, lâu ngày nên Çã quên.Tôi xin džc m¶t Çoån:
VØa rÒi phát xít Çô la 
Âm mÜu chia rë v§i tòa Vatican.
Låi xin cho ÇÙc giáo hoàng,
Truyn cho Công giáo ViŒt Nam quay đÀu..
Trª vŠ ách cÛ ng¿a trâu. . , 

Sau Çó, các tù nhân chia phiên Ç° phân và nܧc ti‹u. Ban ngày thì m‡i sáng, h† dÅn tØng toán khoäng mÜ©i læm, hai chøc ngÜ©i vào rØng Çåi, ti‹u tiŒn. Không ai dám trÓn tråi, vì xung quanh ÇÎa phÜÖng canh gác nghiêm nh¥t, thÃy ngÜ©i lå là h† xét hÕi giÃy t© và b¡t vŠ cho công an xã huyŒn.
N‰u ai trÓn không thoát, bÎ b¡t trª låi thì h† së bÎ Çánh ch‰t, ho¥c Çánh tr†ng thÜÖng rÒi bÎ bÕ Çói cho ljn ch‰t. PhÀn l§n tråi tù là ª nÖi rØng thiêng nܧc Ƕc, núi rØng trùng ÇiŒp, quân Pháp khó lòng xâm nhÆp, và  tù nhân khó trÓn thoát. 

Chị rÃt siêng næng làm Çû m†i thÙ và ki‰m chút tiŠn sinh hoåt cho riêng mình ª trong tù. Chị lúc nào cÛng có tiŠn. Có lë sÓ chị nhÜ vÆy , và cÛng do chị bi‰t kinh doanh. Chị Çi vào nhà dân thÃy có nhiŠu cái kén bÕ vÜÖng väi. Chị hÕi h† có dùng làm gì không. H† nói không. Chị bèn xin vŠ mà làm. ChÌ cÀn m¶t nÒi nܧc sôi, bÕ kén vào Çó là chị kéo thành s®i Çûi Çem bán. Công an Çi Çâu thÃy có kén cÛng mang vŠ cho chị.  

 Khi chuy‹n tråi, chị phäi dùng m¶t chi‰u cói bó låi rÒi thuê ngÜ©i mang theo. Do vậy chị có một số tiền.  Tiến lên một bước nữa, chị nh© m¶t viên công an mua dùm các loåi len và s®i rÒi Çan thành áo mÛ, gæng tay rÒi xin ÇÜ®c ra ch® bán, ki‰m l©i ÇÜ®c chút tiŠn. M¶t kš lô s®i giá 700 ÇÒng cø HÒ,  Çan ÇÜ®c hai cái áo, bán m¶t cái 700 ÇÒng cø HÒ. Ai mܧn tôi cÛng làm. ñi ljn tråi tù nào chị cÛng ÇÜ®c các giám thÎ ÇÓi xº tº t‰. H† lãnh len s®i các nÖi ÇÜa vŠ cho chị làm.  Có qua có lại, mối giao hảo giữa chị và giám thị rất tốt. 

Khi chuy‹n vào khu bÓn, tù nhân bÎ b¡t phäi làm lao Ƕng. Tù phäi ch¥t tre vŠ làm tri tù. Lúc này, tù nhân cäm thÃy dÍ chÎu hÖn, vì có th‹ Çi gi»a ÇÃt tr©i, hit thª không khí, nhìn mây bay, nghe gió th°i, nhÃt là ÇÜ®c hái rau, b¡t cóc nhái, r¡n làm lÜÖng th¿c, và ti‰p xúc v§i ÇÒng bào ÇÎa phÜÖng. Khi ch¥t tre thì các tù nhân giành nhau ch¥t nh»ng cây tre nhÕ ÇÍ dÍ mang vŠ. L®p nhà, làm tråi xong thì tù phäi làm giÜ©ng. Sau Çó, m‡i ngày tù nhân phäi lên núi ch¥t cûi Çem vŠ đun.

Trong khi ch¥t tre hay ÇÓn cûi, m¥c kŒ thiên hå tranh giành v¶i vã, chị thong thä Çi tìm nh»ng dây leo c¡t xuÓng Ç‹ s¤n chút n»a së bó các  cây tre hay mÃy cây cûi låi v§i nhau. Và chị Çi hái nh»ng trái §t dåi, rau ngò gai bÕ túi Ç‹ dành æn. Chị cÙ làm thûng thÌnh, Ç‹ cho các bån tù ch¥t cây trܧc, rÒi chị m§i ch¥t sau, vì lúc này các bøi cây Çã thoáng nên rÃt dÍ ch¥t. Ch¥t tre xong, m†i ngÜ©i lÃy dây bó låi, rÒi gánh  hay vác vŠ . Thiên hå ch¥t xong,  chị m§i b¡t ÇÀu làm viŒc. M¥c dù còn låi là nh»ng cây tre to,  chị chÌ ch¥t vài lát là ÇÙt. Chị c¡t ÇÀu Çuôi, róc h‰t các cành tre. Chị lÃy dao c¡t gÓc cây tre tåo thành l‡ nhÜ mang cá, xÕ dây vào mà kéo lê trên m¥t ÇÃt, xuyên qua nh»ng bøi rÆm råp. 


ñÜ©ng rØng núi nhÕ hËp, quanh co rÃt khó Çi, không vướng đàng trước thì  cũng mắc kt đàng sau.Tù nhân phäi ra sức lôi kéo rất là  mệt nhọc.vÃt vä , chân tay bÎ trÀy trøa nht là  vai sưng ty lên rt Çau ǧn. Khi vác tre hay cûi vŠ ljn tråi thì không ai còn sc lc na. Còn chị cứ kéo lê cây tre hay bó củi. Hễ tre hay cûi vܧng bøi cây thì  chị gi¿t cho nó sút ra rÒi låi ti‰p tøc kéo. Kéo thân cây vŠ ljn gÀn tråi thì chị m§i Ç‹ lên vai mà vác, vØa Çi vØa mÌm cÜ©i vui vÈ Ç‰n n‡i quän giáo cÛng ngåc nhiên vì thÃy ngÜ©i n» tù nhân này thích lao Ƕng. 


HÖn n»a, khi so v§i các tù nhân khác, cây tre cûa chị l§n nhÃt. ña sÓ tù nhân ngåi lao Ƕng c¿c nh†c, không chÎu ÇÜ®c viŒc chém tre, Ǥn g‡, bªi vì không æn uÓng ÇÀy Çû,  mang phäi nhiŠu bŒnh tÆt, låi sÓng trong kìm kËp, khûng bÓ. Riêng chị, có lë cha mË sinh chị có m¶t sÙc khÕe tÓt cho nên chÎu Ç¿ng ÇÜ®c nh»ng công viŒc n¥ng nh†c. V§i sÙc trÈ cûa m¶t ngÜ©i con gái 26 tu°i, chị Çã tØng Çi Çong lúa, gánh 100 kš lô, và tØng Çi hái cûi, làm bao nhiêu viŒc n¥ng nh†c. HÖn n»a là do  chị  bi‰t cách làm.

Ngoài viŒc lao Ƕng n¥ng nh†c, tù nhân phäi h†c tÆp chính trÎ, h†c tÆp chû nghïa Mác Lê. Dù không h†c cao,  chị rÃt sáng trí và trª thành h†c viên giÕi trong các l§p chính trÎ, tri‰t lš. Chi vÅn còn nh§ cán b¶ lên l§p giäng vŠ s¿ phát tri‹n cûa xã h¶i loài ngÜ©i tØ ch‰ Ƕ nô lŒ, mÅu hŒ,  phong ki‰n, tÜ bän và cuÓi cùng là xã h¶i chû nghïa. Chị rÃt khôn ngoan. M‡i lÀn ÇÜ®c Çi công tác, chị hÕi cán b¶ s¡p t§i chúng tôi h†c bài gì, thì ra ngoài ch®, chị tìm mua nh»ng quy‹n sách vi‰t vŠ bài Çó, chÜÖng trình Çó mà džc trܧc. 

M‡i lÀn có thäo luÆn h†c tÆp gi»a các h†c viên v§i nhau thì chị là ngÜ©i hæng hái, giành phÀn th¡ng vŠ cho nhóm tù n» nhân, dù phía nam tù nhân cÛng có nh»ng ngÜ©i chính trÎ gia thu¶c các Çäng phái quÓc gia. Nhóm chị luôn giÆt ÇÜ®c c© danh d¿. C© danh d¿ luôn c¡m ª tråi n». Chị hay cãi v§i cán b¶ lên l§p. M‡i lÀn chị giÖ tay xin phát bi‹u š ki‰n thì cä tråi cÜ©i. Có lÀn h† giäng giäi loài ngÜ©i là do loài vÜ®n lao Ƕng nhiŠu Ç©i mà ti‰n hóa thành.

 Chị Çi công tác vŠ trÍ, Çang æn cÖm. Nghe cán b¶ giäng nhÜ vÆy, chị bÕ bát cÖm xuÓng, chåy ra xin phát bi‹u. Chị nói:
-ThÜa chính trÎ viên, nói r¢ng loài vÜ®n Çi b¢ng bÓn chân, loài ngÜ©i Çi b¢ng hai chân, còn hai tay Ç‹ làm viŒc. Th‰ thì tåi sao  cái Çuôi vÜ®n  không còn khi trª thành ngÜ©i?
 Cán b¶ giäi thích: 
-Theo duy vÆt biŒn chÙng pháp, con ngÜ©i ti‰n hóa là nh© lao Ƕng.
Chị cãi ti‰p:
-N‰u nói nh© lao Ƕng, hai chân trܧc thành hai tay thì nghe có lš, chÙ cái Çuôi không  hŠ lao Ƕng, thÌnh thoäng chÌ ve vÅy, làm sao mà låi bi‰n mÃt Çi khi nó làm ngÜ©i? N‰u bäo nh© lao Ƕng mà cái Çuôi mÃt Çi thì cÛng do lao Ƕng, hai tay cÛng phäi mÃt Çi m§i Çúng lš!
Cán b¶ ÇuÓi lš không giäi thích ÇÜ®c.

Chị vÅn còn nh§ h† dåy vŠ nh»ng phÜÖng thÙc ÇÃu tranh giành chính quyŠn. Ban ÇÀu h† o b‰ dân chúng, lÃy lòng dân chúng Ç‹ l®i døng sÙc månh quÀn chúng mà Çåt møc Çích cܧp chính quyŠn. Khi Çã thành công thì dùng sÙc månh cûa chính quyŠn mà Çàn áp, khûng bÓ, bÕ tù và gi‰t håi dân chúng. Chị ª tù nhÜng cÛng nh© may m¡n, ho¥c  khôn khéo giao thiŒp nên chị không bÎ Çánh dÆp, chºi m¡ng nhÜ các tù nhân khác.

 Chị bi‰t ª tù c¶ng sän quan tr†ng nhÃt ba ÇiŠu: h†c tÆp, lao Ƕng. và hånh ki‹m. Chị Çã thành công ba ÇiŠu này cho nên các quän giáo có thiŒn cäm v§i chị. Vì vÆy, hÒ sÖ chị ÇÜ®c phê tÓt, và chị ÇÜ®c giäm án dÀn dÀn.CÙ m‡i næm vào ngày lÍ l§n nhÜ lÍ lao Ƕng, lÍ Ç¶c lÆp, sinh nhÆt HÒ chû tÎch, nh»ng tù nhân h†c tÆp tÓt, lao Ƕng tÓt là ÇÜ®c cho ân giäm, có kÈ ÇÜ®c trä t¿ do.

             Næm Çó, năm 1951, chị s¡p ÇÜ®c trä t¿ do. Chị ÇÜ®c h†c tÆp m¶t khóa 18 ngày Ç‹ chuÄn bÎ ngày ra tråi. Chị tin tܪng r¢ng T‰t næm Çó,  chị ÇÜ®c vŠ nhà æn T‰t v§i mË . Mùa đông rất lạnh, chị lên væn phòng đÜa coupon để nhÆn tiŠn mang vŠ nhà. Nguyên luÆt lŒ trong tù tù nhân không ÇÜ®c phép gi» tiŠn vì h† s® tù nhân có tiŠn rÒi trÓn Çi. Tù nhân phäi n¶p tiŠn cho tråi giam.Nhà tù gi» tiŠn, h† giao cho bŒnh nhân coupon 10 ÇÒng, 20 ÇÒng. M‡i khi ra ngoài, công an thÜ©ng mang theo tiŠn m¥t. Tù nhân muÓn æn phª, æn bánh vài ÇÒng ho¥c tiêu xài næm mÜ©i ÇÒng thì  n¶p coupon cho công an, công an thu coupon và trä tiŠn m¥t cho tù nhân. 



Chị vÅn thÌnh thoäng lên væn phòng tråi A nhÆn ÇÒ Çåc nhÜ  giÃy má, xà bông.Phòng này là do ông Lš Bá SÖ trông coi. G¥p chị ông chào hÕi tº t‰ và m©i chị æn uÓng v§i ông. Khi thì cháo tr¡ng nÃu v§i thÎt bò, khi thi æn phª, khi thi cÖm n‰p tr¶n m« v§i hành. TÃt cä ÇŠu ÇÖn giän nhÜng rÃt ngon. Trong nhà tù, các cán b¶ cÛng coi m¥t b¡t hình dong. Nh»ng tù nhân là Çï Çi‰m, gi‰t ngÜ©i, æn c¡p thì bÎ Çánh d» l¡m và bÎ coi khinh. Còn nh»ng phø n» có tÜ cách nhÜ chị và chÎ Thy Lan thì ÇÜ®c tôn tr†ng. Các bà già nua, tu°i tác thì không ai chú š.Vào mùa đông, næm Çó, bu°i chiŠu, tri rt lnh, chị mc áo phin nõn bên trong, ngoài là áo len màu bordeau,  và ngoài cùng là chiếc áo bông bên này chÀn sa tanh màu Çen, còn bên kia chÀn sa tanh màu xanh.  

Trong tù mà chị æn diŒn nhÜ vÆy Çó. Trong tù, ai cÛng phäi mang áo có sÓ tù, riêng chị giÃu Çi m¶t sÓ áo, không Çem Çóng dÃu tù nhân.  Chị ăn mc lch s nht trong tù, ngay các cán bộ cũng không sang trọng bằng . Bu°i chiŠu tan sª, chị y‹u ÇiŒu bܧc vào væn phòng Ç‹ lÃy tiŠn ra. Lúc bÃy gi© bu°i væn nghŒ Çã xong, ai nÃy ÇŠu trª vŠ nhà. Chị tܪng các ông l§n Çã vŠ h‰t, chÌ còn nhân viên tr¿c ª låi. Không ng© bܧc vào væn phòng , chị thÃy ông Lš Bá SÖ vÅn chÜa vŠ, vÅn còn ngÒi chÍm chŒ trên gh‰. ThÃy ông, chị kính cÄn chào ông.Ông nhìn chị, nhÃt là nhìn cách æn m¥c cûa chị, ông l¡c ÇÀu, phán m¶t câu:
            -VÅn chÜa ti‰n b¶!

ñáng lš t‰t næm Çó chị ÇÜ®c thä nhÜng vì l©i phê cûa ông Lš Bá SÖ mà phäi ngÒi tù thêm gÀn m¶t næm n»a. ñ‰n 19-5-1952, sinh nhÆt HÒ Chí Minh,   chị ÇÜ®c ra tù . NhÜ vÆy, chị bÎ k‰t án hai mÜơi næm, nhÜng chÌ trong 29 tháng thì ÇÜ®c tha. Đúng như l©i cûa luÆt sÜ NguyÍn Månh TÜ©ng Çã an ûi  chị lúc chị bÎ tuyên án 20 næm r¢ng chính phû së có nhiŠu Ç®t ân giäm và chị së không ª tù lâu. Nh© hånh ki‹m tÓt, h†c tÆp giÕi mà sau m¶t næm tù, chị ÇÜ®c giäm án xuÓng m¶t nºa tÙc chÌ còn mÜ©i næm,  Næm thÙ nhì qua m¶t lÀn lÍ l§n cûa ViŒt Minh thì án còn næm næm.  


Qua næm k‰, nhân m¶t ngày lÍ l§n, vào tháng 5- 1952, chị ÇÜ®c trä t¿ do. Khi ÇÜ®c tin chị mãn tù nh© khoan hÒng thì m¶t sÓ tù nhân khác tûi thân ngÒi khóc. Lš do là vì có ngÜ©i bÎ án bÓn næm, hai næm mà h† Çã ª quá th©i gian, có ngÜ©i già cä  nhÜng vÅn không  ÇÜ®c thä vì cán b¶ cho là chÜa giác ng¶. Trong khi Çó chị bÎ án 20 næm mà chÜa ª t§i ba næm thì ÇÜ®c thä. Bu°i chiŠu hôm Çó, chị ra ngoài Ç‹ tØ biŒt các dân làng ª xung quanh tråi tù.


 M¶t sÓ ngÜ©i cho chị tiŠn Ç‹ làm l¶ phí vŠ quê.  H† nói r¢ng h† bi‰t chị có tiŠn, và sÓ tiŠn h† t¥ng tuy không nhiŠu nhÜng  là Ç‹ tÕ s¿ thÜÖng m‰n cûa h† dành cho chị, m¶t n» tù nhân thÜ©ng hay ra ngoài trao Ç°i lÜÖng th¿c mang vŠ cho tråi giam. Dân chúng có cäm tình v§i chị. Ngày T‰t, h† t¥ng chị bánh trái rÃt nhiŠu. Nh»ng thanh niên thi‹u sÓ cÛng rÃt mê chị. ñi Çâu cÛng có ngÜ©i hy sinh cho chị. ThiŒt là kh° cho chị. Chị g¥p cø Lš Cº, chû m¶t quán bán nܧc gÀn Çó. HÕi ra m§i bi‰t ông quê ª Hà Nam, và  chị nh© ông h¶ tÓng dùm chị vŠ làng cûa mình. 


Lúc bÃy gi© nܧc ta Çang ª trong tình trång chi‰n tranh và låc hÆu. Không có phÜÖng tiŒn giao thông, ÇÜ©ng sá v¡ng ngÜ©i. Không có viŒc gì thì không ai dám xa làng quê. ñi ra ngoài rÃt nguy hi‹m. N‰u không bÎ ViŒt Minh b¡t giam thì cÛng bÎ Pháp gi‰t. ñÜ©ng Çi tØ Thanh Hóa vŠ quê chị khá xa, phäi Çi qua núi rØng, và ru¶ng ÇÒng hoang v¡ng. Thân gái d¥m trÜ©ng thÆt khó khæn. Nào hùm beo, r¡n r‰t, nào cܧp gi¿t hãm hi‰p, nào là Çau Óm, bŒnh tÆt, và không quen thu¶c ÇÜ©ng sá. Vì vÆy, chị phäi nh© m¶t ngÜ©i Çàn ông månh khÕe và tin cÄn ÇÜa chị vŠ quê. TÓi hôm Çó, chị ngû nh© m¶t Çêm trong tråi giam Ç‹ ngày mai lên ÇÜ©ng. Tâm tình lÀn cuÓi v§i các bån tù, thÃy chị khóc, anh công an Çem xích låi nói Çùa:
            - Chi Lài muÓn ª tù n»a hay sao mà khóc?

Bao nhiêu quÀn áo, và m¶t sÓ tiŠn båc dành døm chị Ç‹ låi cho chÎ Si Nga, m¶t ngÜ©i bÎ án 20 næm.
            Giã tØ tråi Lš Bá SÖ ª Thanh Hóa, chị và ông Lš Cº, tìm ÇÜ©ng về  Hà Nội  qua đường b¶, bæng qua bao rØng núi, bao nhiêu ÇÒn bót cûa ViŒt Minh và trình giÃy ÇÜ®c thä tù nhÜng vÅn rÃt khó khæn. Lš do là làng chị thu¶c vùng tŠ tÙc là vùng quÓc gia ki‹m soát, mà ViŒt Minh thì không cho phép dân cûa h† sang vùng tŠ. Ban ngày chị Çi ÇÜ©ng b¶, ban Çêm dùng thuyŠn. ñÜ®c ba ngày thì chị qua khÕi  khu bÓn ljn khu ba. Khi g¥p tråm gác cuÓi  gần Hà Nội  do Pháp ki‹m soát, chị ÇÜa giÃy t© và nói bÎ tù ViŒt Minh ÇÜ®c thä vŠ. Mãy ngÜ©i lính buông l©i ch†c ghËo:
- ‘Trông cô béo nhÜ th‰ kia mà nói là ª tù!’

            Chị nh© h† tìm m¶t ngÜ©i có quê quán cùng làng Ç‹ xác nhÆn, vì cái tin chị bÎ k‰t án 20 næm tù thì nhiŠu ngÜ©i bi‰t. RÓt cu¶c, có m¶t chÎ ª trong tråi lính  gÀn Çó nhÆn chị là ngÜ©i cùng làng cho nên h† cho phép dÅn  chị vŠ nhà. Mãy ngÜ©i sï quan có ljn hÕi chị vŠ tình hình tråi giam và Ç©i sÓng trong vùng ViŒt Minh, chị bèn k‹ h‰t cho h† nghe. Có lë chĩ là m¶t tù nhân khá may m¡n, là m¶t n» nhân tu°i hæm mÃy, vóc dáng dÍ nhìn vì chị cao gÀn thܧc bäy, låi chæm chÌ làm viŒc, hånh ki‹m tÓt nên ÇÜ®c ÇÓi xº tº t‰ trong tù. Nghe chị k‹, có ngÜ©i cho là chị tuyên truyŠn cho ViŒt Minh. Trên ÇÜ©ng có mÃy ngÜ©i quen thÃy chị, thì h† mØng r« kêu lên :
- Jésus cô!       
 Ai cÛng không ng© chị còn sÓng mà trª vŠ s§m nhÜ vÆy. Có ngÜ©i tܪng r¢ng chị Çã bÎ ViŒt Minh xº b¡n cùng v§i anh Vãn. NgÜ©i bà con ÇÀu tiên mà chị g¥p là bà dì ngc nhiên nói:
            -Tao có džc kinh V¿c sâu cho mày, tܪng là mày ch‰t rÒi!
 Kinh V¿c sâu là kinh cûa ngÜ©i theo Çåo Thiên chúa džc cÀu nguyŒn cho ngÜ©i qua Ç©i.
(còn nữa)



         

No comments: