Monday, November 7, 2016

HÀN SONG TƯỜNG*. HỒ VĂN CHÂM *TRẦN HỒNG CHÂU

HÀN SONG TƯỜNG * NHANH NHƯ NỖI CHÊT

Nhanh như nỗi chết
Hàn Song Tường
Tôi với em ra khỏi tiệm bán mặt nạ. Khi cơn mưa đã ngưng hẳn, con đường dần đông người trở lại. Em bảo lão Jack không đi làm. Tôi lắng tìm tiếng kèn saxophone của Jack nhưng tuyệt không. Lão trú mưa ở đâu mà kỹ thế. Mọi ngày Jack vẫn kiếm tiền ở vòng khu này, tôi nghĩ đến vài chỗ lão hay đến la cà rượu chè. Tôi bỗng muốn gặp Jack. Nhớ bạn, nhiều lần Jack say rượu lão luôn nhận là tay chơi nhạc Jazz hay nhất, cả trăm năm trước cũng không ai bằng. Lúc ấy lão quậy, lão ném Louis Amstrong sư tổ vỉa hè, tổ nhạc Jazz, ra chỗ khác chơi. Tôi có kể em nghe lúc mới đến vùng French Quarter này, tôi đã gặp Jack, đứng bên thềm cao kế tiệm Café du Monde và tôi bỗng dưng thương lão. Em hỏi, càng ngày anh càng thương. Đúng vậy. Có người ta bỗng dưng thương. Em khó chịu, mắt nheo lại. Em không muốn anh thương lão nữa. Sao vậy. Thì tại em không thích. Tôi biết thỉnh thoảng em vẫn chọc tức tôi. Tôi cầm tay em qua đường, phố nhộn nhịp vui, trời chiều lại vương chút nắng ngó hắt hiu, tôi bảo tôi muốn rủ Jack đi ăn tối. Ừ, em gật. Chúng tôi đi ra phía bờ sông, giòng nước sau cơn mưa lớn, nước phóng đi man dại, mầu nước nâu đục bắn thốc lên khỏi bờ. Em nói sợ. Em rất sợ. Tôi ôm em, đi tìm Jack ở khu khác, qua ba con đường, thì thấy lão đứng trước tiệm đồø cổ trên đường Decatur. Tôi gọi Jack, lão mừng ra mặt, tay cầm kèn bỏ vào túi vải, lão ôm em, em nhăn mặt, tôi năn nỉ cười đi em, em cười đi, một nhạc sĩ có tài, em đừng khó chịu thế, em nở nụ cười, ông khỏe không. Em hỏi Jack, lão lặng người nhìn em, tôi biết lão vẫn chết lặng khi em cười, em cười đẹp nhất, lão vẫn nói thế. Trước khi tôi dẫn em về đây, tôi chẳng thân ai ngoài Jack, lão sống bằng mọi nghề ở khu này, nhưng việc chính vẫn là chơi nhạc cho một nhà hàng ăn bên khu Royale, sau Jack chán bỏ đi thổi kèn dạo, bán CD, ai cũng bảo lão điên, Jack nghe lắc đầu, tao không phải có một lỗ để chui vào. Tôi rủ Jack đi ăn phở ở khu Việt Nam, lão cười hả hê, Jack biết em ngại khi có mặt lão. Jack có nói, em còn bé quá 18 tuổi dĩ nhiên em sợ lung tung, kể cả sợ cái tuổi già của lão, còn lão ư, lão đập tay lên ngực, với tuổi gần đất xa trời lão chẳng sợ ai, ai thuê lão làm hề, làm ma cũng được, miễn là đừng thuê lão giết người...Chúng tôi đi về phía chợ, chỗ tôi để xe, cái khoảng phố này nó đã có từ lâu cái vẻ nửa Âu, nửa Mỹ, giờ thì chấm chút Á Đông cứ đến khu Quarter Market mà xem, dân Việt Nam đứng bán tỉnh queo những nón lá thêu chữ New Orleans, French Quarter để du khách mua làm kỷ niệm, họ cứ ngỡ tổ tiên người Việt cũng đã từng khai phá, đóng góp từ xưa vào phần đất này không bằng, ngộ không chịu được. Jack cũng có lần đội nón lá, đứng thổi kèn, chẳng có thằng Tây nào hỏi nón của Tàu hay Việt, chỉ thấy chữ New Orleans thêu dọc ngang, Jack thích cái trò buổi tối về nhà ngồi đếm tiền, rồi thẩy tung lên, ít hay nhiều thì mặt lão cũng vui như thường. Jack chỉ buồn khi mở ngăn kéo tủ, nhìn lại người tình xưa, lão gọi là cô đĩ ở khu Bourbon, tấm ảnh luôn làm lão đăm chiêu vài giây, nhưng không sao, lão sẽ cất ngay đi. Người đàn bà ấy tôi chưa gặp bao giờ, bà ta đã bỏ đây đi lâu rồi. Cái ảnh lão giữ cũ lắm, chắc cũng phải hơn ba mươi năm. Tôi có hỏi đến vì tò mò. Lão cười ha hả. Lão bảo cô đĩ bằng vàng, bằng vàng thì ai chẳng muốn, dĩ nhiên tao đâu phải két sắt, thằng ngu ơi, đừng bao giờ mày hỏi tao nữa. Tôi biết lao cười để dấu nỗi buồn, lúc ấy tôi câm....Khi ra khỏi tiệm phở, em kêu lạnh, chắc em bịnh, tôi để tay lên trán em, em đang lên cơn sốt dữ, mặt em hấp nóng, tay em run lên như cơn rét, tôi muốn bồng em ra xe, em không chịu, em sợ người ta cười, em lúc nào cũng sợ người ta cười. Tôi khác, tôi chỉ biết có em. Tôi nói thế. Em cúi mặt im lặng. Em ít nói, không nói nhiều như cô chị của em, cô ta gọi tôi là tên dụ dỗ con gái, bọn đầu đường, toàn những danh từ kinh thiên. Em nhìn tôi mắt loáng ướt như khóc, tôi bỗng dưng hối hận dẫn theo người đàn bà quá trẻ bên đời, tôi quả là liều lĩnh. Một người đàn ông, sống bằng nghề bán tranh giả, nghĩa là ngồi nhà vẽ nhái theo những bức họa nổi tiếng của Chagall, Nechita để sống thế mà tôi dám rủ em đi theo tôi, tôi ẩu thật. Tôi lái xe chầm chậm, hình như vẫn còn đầy nước ở các lối đi, đến đường St Louis tôi bảo Jack xuống, Jack gào lên là chưa đến nhà, mặc kệ cha ông Jack ơi. Tôi đóng cửa xe rồi đi mua thuốc cho em. Ban đêm em lên cơn ho. Tôi trông nom em cả tuần, em mới khỏi bịnh. Hôm nay tôi bán được hai bức tranh giả một của Chagall, một của Toulouse-Lautrec vẽ xấu khiếp, thế mà vẫn có người mua, mấy họa sĩ này đội mồ, sống dậy được, chắc phải tìm tôi thanh toán. Tôi đưa hết tiền bán hàng cho em. Em bảo em không biết giữ tiền, chỉ biết xài tiền. Vậy em tiêu hết đi. em lại nói em không biết mua gì. Em nói tiếng Việt buồn cười, tôi tập mãi, em vẫn nói trơn chớt. Tôi bắt em lập lại câu, em không biết mua gì, chứ không phải im hong bít mu gì. Chị em chẳng biết dạy em. Tôi chê chị em đủ chuyện. Em nghe lặng cười hỏi, người mua là ai, đàn bà hay đàn ông. Đàn bà, tôi khoe với em, bà ta mua nhanh, lúc tôi bầy bán ở bờ sông, lối đi vào khách sạn Hilton....Hết một mùa hè, hết cả bốn mùa, em đòi trở về với chị, em nói nhớ nhà, nhớ Houston. Em khóc, tôi gật đầu bằng lòng dẫn em ra phi trường, em đi...Em thua tôi đúng tám tuổi, cả nhà em ghét tôi thiếu điều họ lấy cuốc bổ tôi chết, tôi nói với người chị là tình yêu không có tuổi tác, màu da, sang hèn gì ráo trọi, nhưng chị em cứ gầm lên mà chửi, tôi đành thua.
...Thế là em đi về nhà em, em bỏ tôi rồi, tôi nhớ em muốn điên, biết sao, tôi than với Jack, Jack bảo không có gì là quá đáng. Chuyện nhỏ, đàn bà họ mau quên...chỉ có tôi là khổ, em chẳng hề gọi phone cho tôi, hỏi thăm tôi một tiếng. Tôi đi quanh vùng tìm một nụ cười giống em, nhưng không thấy, tôi rủ Jack về apartment tôi ở cuối tuần, cho tôi đỡ trống trải. Jack gật, nhưng có tuần lão đến có tuần không, đêm nay Jack mò về đem theo cuốn phim ma cà rồng hút máu. Tôi xem che mặt, tôi bảo Jack tắt đi, tôi thấy tởm và lợm giọng, nhưng lão vẫn cứ ngồi xem. Jack nói bà văn sĩ Ann Rice viết truyện này giờ nổi như cồn, du khách đến đây phải tìm đến nhà bà ấy, xem nơi bà ta cư ngụ. Không ngờ trời đãi dân New Orléans đến thế. Nhờ bà văn sĩ này mà người ta mới vỡ lẽ không phải ai bị ma cà rồng hút máu là biến thành ma ngay như nó, nó cho phép mới được, nghĩa là nó cho người ấy hút lại máu nó thì mới thành ma. Nó có quyền chọn. Ừ, tôi biết. Nhưng ông hãy tắt cuốn phim đi, tôi sợ. Mày mà sợ ma, lão cười. Có ma sợ mày. Tôi lặng quay mặt vào tường và nhớ em...Hai tháng nay tôi không vẽ tranh nữa, làm cái gì giả mãi thì cũng chán, tôi đem đống tranh cũ xấu xí đi đóng khung để bán dần, tôi ước sao mình trúng số, đánh bài thắng, và tôi nhất quyết bước vào Harrahs ngày mai. Harrahs cái sòng bài lớn nhất ở vùng này, chỉ cách một con đường, nơi tôi ngồi nghe Jack thổi kèn, nhìn thiên hạ thẩy tiền vào cái thùng cho lão, tiền cắc đụng nhau kêu lên tiếng, tiền giấy thì bay mùi. Lão quả quyết lão ngửi được mùi tiền. Ngày thứ hai, tôi ăn mặc lịch sự đi đánh bài, chỉ có tiền may ra em bỏ học theo tôi, tôi sẽ giã từ nghề vẽ tranh giả, hỡi các ông Picasso, Gustav Klimt, Gauguin sống khôn thác thiêng xin phù hộ cho tôi. Khi vào trong sòng, mùi thuốc lá đổ ập vào mũi, chỗ bàn black jack tôi chọn nó nằm về hướng tây, cách rất xa bàn black jack của thằng Cuzin, tên anh họ của tôi vẫn đứng chia bài, tôi sợ thằng Cuzin này. Tôi sợ nó biết, nó sẽ đập tôi một trận giống hai năm trước, chắc tôi thác, nó là đứa con ngoan của mẹ tôi, đứa cháu chỉ biết nghe lời cô, chia bài mà không đánh bài, nó chưa quật con bài cho đứa chia bao giờ, nghĩa là nó chưa hề đánh bài ở Harrahs. Hai ngày trời, ăn thua chưa ngã ngũ thì thằng Cuzin khám phá ra tôi, nó lôi tôi vào phòng tắm, tặng cho một giòng máu từ mũi chẩy xuống, cú đấm quá mạnh. Tôi hét lên. Nó nhổ toẹt nước bọt vào mặt tôi. Tao không muốn cô tao buồn, cả năm mày không cho cô tao một đồng, mày đem tiền cho đứa giầu ăn. Cút ngay nếu tao thấy mày lảng vảng ở đây, mày sẽ biết tao đối xử với mày thế nào. Tôi chùi máu mũi, đếm lại số tiền vừa thắng bỏ vào túi quần, không biết phải thằng Cuzin giúp tôi hay không mà mấy bàn roulette tôi ăn liên miên, thằng quay cái hột là bạn thân của nó mà, nó quay làm sao, tôi chơi đen thì nó ra đen, chơi đỏ thì nó ra đỏ. Tôi nói. Cám ơn mày nghe Cuzin rồi tôi bỏ cuộc chơi về nhà. Trời tối đen thế này. Nghe nói giây điện đầu phố bị đứt sao đó, nên cả khu mất điện, mắt tôi như mù, mò vào giường nằm bẹp. Mới gần 7 giờ tối chứ mấy, mũi tôi vẫn rỉ máu thú thật tôi sợ thằng Cuzin lắm, nó to hơn tôi, nó quen làm anh tôi từ thuở nhỏ, nhất là nó được quyền từ mẹ tôi giao hẳn tôi cho nó. Khi tôi bỏ học, đi lang thang vẽ vời. Có tiếng cô vũ nữ hàng xóm tên Camry ca hát ở ngoài hành lang, rồi lại chửi thề. Tiếng cô vừa nhựa, nghe mệt mỏi, tôi hé màn cửa nhìn, trời tối quá chỉ thấy cái đèn pin cô cầm trên tay lung linh, cô mặc duy nhất cái thong và nịt ngực, cũng may không lâu thì đèn sáng choang. Bà thầy bói, người bạn cô Camry dứng dưới nhà kêu ầm ĩ. Ê cái vú năm xu, mày không đi làm sao, mày béo ra rồi, Ê, tao cho mày nói lại, OK, cái mông bạc triệu, Bói rất đúng, rồi cả hai rũ ra cười, khi thấy tôi bước ra, cô cúi chào, chúng tôi hỏi thăm nhau. Đã lâu tôi không theo cô đến nơi cô nhẩy múa, thoát y. Từ khi tôi yêu em tôi bỏ hết bạn bè, chắc em cũng biết thế. Camry hỏi, bạn gái anh đâu. Về Houston đi học. Ừ con nít mà. Tôi lại nhắc cô đi làm. Đã đến giờ sao không đi theo bạn. tôi mệt. Tôi đã gọi xin nghỉ bữa nay. Tôi ngập ngừng. Ngày mai tôi đi xem cô múa. Camry cười, lại múa, anh cứ nói thế, cởi truồng. Ừ cởi truồng. Tôi cúi nhìn xuống đất, luôn luôn tôi ái ngại khi bên cô, có thể tôi thương cô, tôi sợ một ngày cô già họ không cần cô nữa, ngoài Jack ra cô là người bạn tội nghiệp của tôi, tôi biết cô không có thân nhân, chỉ có một người chị mắc bệnh tâm thần, lâu lâu cô đi thăm ở dưỡng trí viện, và một điều hơi lạ với bọn vũ nữ, cô không bán dâm, đó là chuyện cô luôn tự hào với tôi, cô hơn hẳn các bà tổ của dân New Orleans, ai chả biết ngày xưa các bà đĩ và bọn trộm cướp, lưu manh bị đem từ Pháp sang đây. Rồi đẻ con, đẻ cháu. Tôi khen, cô là đứa cháu ngoan. Dĩ nhiên. ...trời khuya tôi theo Camry vào nhà cô lúc nào không hay, cô cho tôi uống thuốc giảm đau, rồi pha trà cùng uống. Đêm hôm ấy tôi đã vẽ cô với rất nhiều đèn nến. Bức tranh nhỏ xíu vẽ bằng chì, sau tôi mới đem sang khung vải. Trong tranh cô đẹp dã man, để bên mấy bức tôi vẽ em, Camry quả thật rõ đẹp hơn em. Jack chê tôi đếch biết gì về nhan sắc. Làm sao tôi có thể đem Camry ra so sánh với em. Jack bảo vẻ đẹp cổ điển của em, rất hiếm gặp ở các cô gái bây giờ, kể cả các sắc dân, mày là họa sĩ mà không tường tận về dung nhan, thể nào cả đời con lận đận con ơi. Tôi lại ngồi thừ người nhớ em.Jack nói đúng. Em trắng như ngà, mắt em hơi sếch, tóc như nhung, môi em nhìn như cười. Tôi, tôi hứa sẽ không nhớ em nữa. Tôi đem tranh tôi vẽ em đi bán ngày mai. Bán cho tên triệu phú, chuyên chơi đồ cổ, có một dẫy phố ở đường St Ann, bán tranh với sự môi giới của Jack. Ba ngàn đồng hai bức, rẻ mạt, so với cái công em khổ vì tôi, tôi ôm tiền mà lòng đau. tôi chửi Jack và thề không bán những bức tôi vẽ em nữa, dù ba bức còn lại có người đòi mua.
...Tôi buồn vì hối hận. Thằng Cuzin kéo tôi về nhà nó, khi thấy máu mũi tôi cứ rỉ ra mãi. Khu nó ở có đủ mọi hạng người, vũ nữ, nhạc sĩ, triết gia, thầy bói, thỉnh thoảng bọn đàn bà buồn tình ra lan can, người đi dưới đường được bọn họ mở vú cho nhìn. Nhìn thôi, đừng có mò lên, nó đẩy xuống cho chết. Ngày em ở với tôi, mấy lần tôi dẫn em về khu này em thấy họ làm thế em sợ lắm, sau rồi em quen, lâu không thấy họ tốc váy, mở vú, em hỏi tại sao. Ai biết tại sao. tôi khó trả lời em. Có khi ngày hội hè lớn như ngày Carnival Mardi Gras, các nữ du khách khắp nơi đổ về, cũng lên trên lan can này khoe vú, khoe đùi, vui không thể kể. Thằng Cuzin tôi giầu nên mới có tiền ở ngay khu này. Tôi bắt đền nó cái mũi, nó chở tôi đi bác sĩ, chụp hình, khám tổng quát. Tôi nằm nhà ăn vạ một tháng. Nó thẩy cho tôi số tiền, bảo tôi cút về Houston,với số tiền nó cho đủ tôi mở tiệm khung hình, bán tranh và trông nom mẹ tôi, hai năm nữa nó sẽ cũng về. Tôi cười khẩy, vất tiền của nó xuống đất rồi bỏ đi. Cái mũi đã hết đau...Cả một năm em đi biệt, chẳng thư từ, tôi gọi phone cho em cũng không trả lời, chắc em đã hối hận khi sống bên tôi. Mỗi buổi sáng thứ sáu tôi dậy sớm đi ra Café du Monde cùng uống cà phê ăn bánh beignet với Jack, ước gì tôi gởi bánh này đến cho em, em rất thích bánh ở tiệm này, tôi thở dài nhìn quanh quẩn, còn sớm thiên hạ chưa đổ ra phố thế mà bên kia đường thằng oắt con lai đen Gibson thổi kèn ầm ĩ, cái nón đựng tiền chận bằng cục gạch, chẳng rõ vì đâu mấy cô gái ở trên lầu không chõ miệng xuống chửi rủa nó như trước. Jack bảo ngày lễ, ngày đức mẹ lên trời, mấy cô ấy kiêng chửi người. Tôi bật cười. Đàn bà họ biết nể thần thánh. Đẹp thay. Khi bọn hề lục đục kéo về ven sông, đóng kịch câm xin tiền, tôi hỏi Jack hôm nay hắn sẽ thổi kèn ở đâu, thằng cu tí kia đã đứng ngay chỗ ngon nhất rồi, ừ, tao phải đi về phía chợ,tao thắng mọi người, chứ chịu thua thằng oắt này, thằng Gibson bé thế, mà cầm cái kèn to gần bằng nửa người, ai nhìn mà không thương. Mấy con đầm xì, giang hồ nữ hiệp, gặp nó là phải động lòng, ngày nào cũng có tiền đem về cho mẹ, mẹ nó ngày trước đánh phèng cho tụi Royal Street Boys, chỗ nào hội họp, ăn uống là xông vào ca hát, có tiền lắm rồi bỗng dưng tụi nó rã đám, bọn đen mắc bệnh lười, truyền nghề cho con cháu xong là về hưu non. Jack than, hôm nay tao thở thấy khó, tao muốn ở nhà chiều tính...Tôi bê vài bức vẽ của Renoir, cái bức The Swing ò e con ma đánh đu này tôi vẽ một tuần là xong và bức vẽ của Jules Chapon, vẽ theo kiểu lập thể vị lai, màu sắc loạn xạ, thú thật tôi đưa vài chiêu là đủ, tất cả bỏ lên xe. Bây giờ tôi đã thuê được một góc bầy tranh ở thương xá và được một bà đến làm việc cuối tuần, cũng đỡ mệt cho tôi, và tôi quyết bán hết những bức tranh thì sẽ đi tìm em...Vài lần tôi đi xem Camry nhẩy, có điệu cũng lạ, cô cột giây, rồi phóng xuống như phim tàu, người trắng bóc, trang điểm lộng lẫy, kỳ lạ như người của thế giới khác, cô là bà hoàng của hộp đêm này, nhưng cô vẫn không vui vì cô lỡ yêu một đứa, tôi biết rõ nó, nhung tôi không thể bảo cô ngừng, đó là tên anh họ của tôi, thằng Cuzin, tên chia bài, quay vụ như múa ở Harrahs, nó có nghĩ đến cô đâu, nó coi cô như rác, nó chỉ mê đàn bà đi dạy học, nó khôn bằng trời, nó thừa biết đàn bà đi dạy học là đàn bà sẽ làm đổi đời nó, là úp nó lại như úp con ruồi, nhưng nó vẫn mê, ai cứ xưng là cô giáo, thì đến bàn nó chia bài mà đánh, nó sẽ tìm cách cho ăn, tôi hiểu nó như đếm, nó hơn tôi một tuổi mà trông già đời, già tất cả chỉ vì yêu cô giáo. Người nó yêu là cô giáo dạy triết ở ngay sát vách nhà nó, mụ ghét cả chúa, cả phật, mụ ghen với trời, mụ sống phóng đãng mà không ai hay, tôi phục triết gia, kẻ giả hình, thằng Cuzin dâng cho cô giáo hết thẩy (tội nghiệp) là điểm thất bại của người anh bà con. Tôi thích nhìn Cuzin vặn vẹo triết lý không tin vào thượng đế, nhục mạ bản thân, y hệt cô giáo, cô giáo làm hỏng nửa đời nó, chắc nó chưa nhận ra. Cám ơn cô giáo...Mùa đông đến rồi, Camry nói như than, New Orleans lạnh quá trời, sao năm nay kỳ vậy. Jack bịnh liệt giường vào ngày trở rét, họ hàng tống Jack vào viện dưỡng lão, sáu mươi ba tuổi, đang không tay run lật bật, chẳng thể cầm nổi cây kèn, lão không muốn sống nữa, Jack nhờ tôi năn nỉ bác sĩ chích cho mũi thuốc sớm đi chầu chúa, nhưng không bác sĩ nào chịu cả...Camry vẫn đi thăm Jack đều, còn tôi thì không, tôi không muốn nhìn lão khóc, mà khốn nạn lão chỉ khóc khi có mặt tôi. Tôi sùng lên hỏi, thì Jack bảo chỉ có mày là hiểu tiếng saxophone của tao, giờ tao không thể thổi kèn cho mày nghe được, tao tức, thôi tức làm gì, tôi an ủi Jack nhưng chạy trốn lão, tôi sợ, dù tôi đã giải thích là tôi không hiểu hết nhạc Jazz kể cả tiếng kèn của lão, nhưng Jack cứ quả quyết là tôi hiểu hơn ai hết. Mẹ kiếp. Nhan sắc tôi còn chưa hiểu rõ, làm sao tôi hiểu nhạc. Camry, tôi muốn cô đừng nhắc tên tôi cho lão nghe, Camry, cô có hiểu không, đừng rủ tôi đi thăm Jack, đã đến ngày tôi đi tìm em, tôi phải bỏ thành phố này, thành phố cho tôi đầy những cuộc vui ở kiếp người, nhưng cô đơn quá.
...Cơn bão rít lên quay cuồng trên giòng sông kia, con nước đã lên bờ, thành phố có bão, mấy căn nhà ven sông đã bị thổi bay, French Quarter vắng khách, đêm lạnh run người, cả phố xá ảm đạm, đêm bão táp ấy Jack nhẩy lầu tự vận, lão chết trong túi áo có ảnh của cô đĩ bằng vàng khu Bourbon. Không ai rõ nhờ vào đâu lão đi lên được tận lầu cao mà nhẩy xuống khi chân đi không vững, Chúa tôi. Camry kêu lên hoảng hốt, tôi ôm cô run rẩy, tôi thật sự mất người bạn già, mất một người bạn chân tình. Jack. nước mắt tôi rơi xuống người Jack, xác bạn được quàn trong quan tài của tôi mua, được phủ đầy hình bạn đứng thổi saxophone, cả tấm ảnh người tình của bạn tôi cũng bỏ vào, cả cái kèn, tôi đã làm đúng theo những lời tôi hứa với bạn, nếu bạn đi trước tôi...Tôi chờ hết cơn bão, tôi chờ làm xong mộ bia cho Jack, giòng chữ tôi ghi trên bia đá, người nhạc sĩ saxophone, chơi nhạc Jazz hay nhất của mọi thời đại. Tôi ghi điêu, quả thật, tôi từng thú, tôi chưa hiểu hết những giòng nhạc mà Jack chơi ở cõi đời này...Đêm trước ngày dọn khỏi New Orleans, tôi nằm bên cạnh Camry, nghe lại CD của Jack, tiếng kèn xoáy trong lòng tôi thống thiết, giòng nhạc nức nở như độc dược kia quả nó được tẩm trong tim tôi đã lâu lắm rồi,nó làm nhức nhối một quãng đời tôi, vậy mà tôi mới biết, mới nhận ra ...Năm giờ sáng, tôi bước đi khỏi nhà Camry, lái xe vòng vòng, rồi lại đi thả bộ quanh quẩn, cơn bão đã thổi sạch sẽ cả rồi. Không còn gì. Cả Jack cũng chẳng theo tôi xuống phố để uống cà phệ. trời chưa sáng hẳn, một thằng đứng đường ở khu phố Bourbon chạy theo xin tiền, tôi dừng lại nhìn nó, tôi muốn nhìn mọi vẻ ở vùng này trước khi từ biệt.. Tên ma cô tay cầm tiền, không hỏi vì sao tôi cho một cách lãng xẹt...Tôi lên xe phóng chạy, bánh xe chồm lên về hướng xa lộ, giờ này mọi người quen còn ngủ, Camry, anh Cuzin, cô giáo , bà thầy bói, tôi nhớ từng người, tất cả xin tạm biệt...Tôi đã đến Houston, tôi bước vào nhà tìm mẹ, mẹ mừng rỡ, tôi xin lỗi mẹ, mẹ nói không sao. Con trai phải giang hồ một chút, phải chỉ một chút thôi...vài ngày tôi tìm ra trường em học, tôi cứ đứng chờ em, cho đến khi, có một điều hơi lạ, khi em thấy tôi chỉ lặng nhìn, ánh mắt đã khác xưa nhiều lắm, tóc em bay như gió, váy em ôm sát mầu đen, cái mầu em ghét nhất, tôi đi theo sau, đi theo hết một vòng sân, em mỉm cười, tôi hỏi, em cũng chỉ cười và như lời Jack bảo, khi em cười tất cả mọi chuyện đều được bỏ qua. Nhưng, em khóc thì sao, Jack ông chưa nhìn thấy em khóc bao giờ lúc em gục lên vai tôi thổn thức, lúc em dừng lại bên tôi, chúng tôi ôm nhau im lặng, gió vẫn thổi tóc em quất lên mặt tôi thân thiết, em vẫn khóc, nước mắt đã ướt một vai áo, đừng bỏ anhm câu van xin bật ra thảng thốt nhanh như nỗi chết, em có hiểu, nỗi chết đập nhẹ một tiếng nhỏ nhoi giữa cơn bão tố, rồi tĩnh lặng ai ngờ.
  

ĐẶNG PHÙNG QUÂN * ÁN XỦ

aùn xöû
Das Gericht will nichts von dir. Es nimmt dich auf, wenn du kommst, und es entlasst dich, wenn du gehst/Kafka, Der Prozess.
(Toøa aùn khoâng muoán gì ôû baïn. Toøa goïi baïn khi baïn ñeán, vaø thaû baïn khi baïn ñi/ Kafka, Der
Prozess)

Y laø ngöôøi thöù möôøi hai trong danh saùch ñoaøn boài thaåm
haõy töôûng töôïng moät buoåi chieàu eâm aû, maáy traêm ngöôøi ngoài trong phoøng ñôïi luõ löôït theo
daãy soá ghi treân giaáy heïn xuoáng taàng haàm xeáp haøng theo nhöõng khu sôn maøu saéc khaùc nhau
nghe ngöôøi caûnh bò goïi teân vaøo töøng caên phoøng ñaùnh soá toøa xöû vaø gaén baûng teân chaùnh
aùn –
daõy gheá daøi ôû hai caùnh phoøng xöû
chaùnh aùn ngoài ñaèng sau buïc cao hình vaønh cung, chieác gheá ñeäm da ñen, thaønh gheá cao quaù ñaàu möôøi hai gheá coù tay döïa xeáp thaønh hai haøng ôû phía beân traùi
phía beân phaûi laø hai baøn giaáy coù cöûa thoâng phía sau
naêm möôi baûy ngöôøi theo soá thöù töï ngoài vaøo nhöõng haøng gheá daøi
ôû chieác baøn lôùn giöõa phoøng ñoái dieän vôùi buïc cao ñaõ coù nhöõng ngöôøi ngoài ñôïi saün
tieáng hoâ cuûa caûnh bò yeâu caàu moïi ngöôøi ñöùng leân khi vieân chaùnh aùn töø cöûa cuoái phoøng
böôùc vaøo
döôùi lôùp aùo thuïng ñen, moät thaân hình ñaãy ñaø, moät khuoân maët beùo noän au ñoû taïng ngöôøi cao maùu vaø hai beân tai to, daøy – vieân chaùnh aùn vôùi mieäng cöôøi vui tính chaøo möøng nhöõng ngöôøi
trong phoøng vaø giaûi thích thuû tuïc choïn boài thaåm
vaø môû ñaàu, moät ngöôøi trong ñaùm nhöõng ngöôøi ngoài ôû chieác baøn lôùn giöõa phoøng ñöùng
leân, töï giôùi thieäu laø luaät sö phía beân nguyeân caùo – oâng chæ tay veà phía boán, naêm ngöôøi ngoài
tröôùc maët:
ñaây laø nhöõng thaân nhaân cuûa ngöôøi quaù coá
noäi vuï – toùm taét nhöõng ñieàu Y coøn nhôù khi ra veà – moät tröôøng hôïp baát caån gieát ngöôøi,
naïn nhaân laø moät phuï nöõ da traéng khoaûng ngoaøi naêm möôi tuoåi sau khi giaûi phaãu noái boán
van tim ñaõ naèm taïi phoøng ñieàu döôõng ñaëc bieät vaø ngöôøi bò truy toá gaây ra caùi cheát cuûa
naïn nhaân laø moät nöõ y taù da ñen chòu traùch nhieäm trong giôø laøm vieäc khi söï coá xaûy ñeán
vieân luaät sö noùi: quyù vò cöù töôûng töôïng moät thaân nhaân caàn ñeán söï saên soùc ñaëc bieät trong
giôø phuùt beân bôø soáng cheát, song khoâng ñöôïc ñaùp öùng vì ngöôøi y taù ñaõ boû maëc beänh
nhaân, phaûn öùng cuûa quyù vò theá naøo? baïn mang soá 14, xin loãi teân baïn coù phaûi laø Dick? baïn
coù khi naøo bieát ñeán phoøng saên soùc ñaëc bieät? baïn chôø ñôïi gì ôû nôi ñaây? baø mang soá 27, Var?
baø coù kinh nghieäm gì veà moät tröôøng hôïp giaûi phaãu gia troïng? coù ai coù theå noùi veà caùi cheát
khoâng chôø ñôïi ôû moät ngöôøi vöøa ñöôïc cöùu soáng do khoa y hoïc toái taân hieän ñaïi; nhö vaäy coù
phaûi laõng phí khoâng?
ba thieáu nöõ y phuïc trang troïng cuûa maãu ngöôøi baøn giaáy ngoài ôû cuøng moät phía vôùi nhöõng
luaät sö nguyeân caùo; moät coâ ñöùng leân chaøo moïi ngöôøi vaø töï giôùi thieäu laø luaät sö ñaïi
dieän cho beänh vieän nôi naïn nhaân ñöôïc ñieàu trò
coâ ta noùi: quyù vò ôû thaønh phoá naøy haún ñaõ nghe tieáng beänh vieän H. cuûa chuùng toâi, beänh
vieän naøy ñöôïc xaây döïng ñaõ gaàn moät theá kyû, laø coáng hieán cuûa nhaø tyû phuù H cho queâ
höông cuûa oâng, laø thaùnh ñòa ñaõ chöõa trò cho haøng trieäu ngöôøi trong lòch söû coù maët cuûa noù,
ñaõ ñaåy lui nhöõng ñe doïa cuûa ñieàu döõ, ñaõ san baèng nhöõng ñau khoå cuûa nhaân loaïi chuùng toâi
raát töï haøo veà toå chöùc vó moâ cuûa moät trung taâm y khoa vôùi nhöõng heä thoáng maùy moùc taân
tieán nhaát hieän nay söï vieäc xaûy ra ôû beänh vieän cuûa chuùng toâi laø ñieàu ñaùng tieác vì ngöôøi
quaù coá leõ ra ñaõ ñöôïc nhöõng baùc só cuûa chuùng toâi mang töø coõi cheát trôû laïi ñôøi soáng
chuùng toâi tin söï thaät naøy seõ roõ
moät ngöôøi coù boä ria caù choát, toùc vaø raâu ñieåm muoái tieâu, trong boä aâu phuïc xeành xoaøng
ñöùng leân höôùng veà phía ñaùm ñoâng, töï giôùi thieäu laø luaät sö cuûa bò caùo, oâng chæ sang
ngöôøi phuï nöõ da ñen coù thaân hình beà theá, maäp maïp
oâng ta noùi: thaân chuû chuùng toâi laø moät y taù laøm khoaùn cho beänh vieän, sau khi söï vieäc xaûy ra,
coâ ñaõ khoâng ñöôïc laøm trôû laïi; vaán ñeà ñaët ra laø traùch nhieäm vaø coâng vieäc, caùi “hieän höõu”
vaø caùi “baét buoäc phaûi”
toâi xin hoûi quyù vò ôû ñaây khi phaûi löïa choïn ñieàu trò, quyù vò choïn theo tieâu chuaån naøo? haún
quyù vò phaûi tin töôûng ôû moät beänh vieän uy theá lôùn lao nhö vò nöõ ñoàng nghieäp cuûa chuùng
toâi vöøa trình baøy? khi moät söï vieäc gì xaûy ra thì ñoái töôïng tröôùc tieân laø caùi gì?
toâi cuõng xin thöa moät ñieåm teá nhò nôi ñaây laø coâ y taù bò thöa kieän ôû ñaây laø ngöôøi da ñen
nhieàu ngöôøi giô tay xin phaùt bieåu, thaûo luaän nhö moät bi haøi kòch khoâng coù chuû ñeà – coù
theå noùi ñeå theå hieän moät thaùi ñoä roõ reät, coù theå noùi ñeå baøy toû nhieät thaønh nhaäp cuoäc,
coù theå noùi töø moät hö ngöõ tuyeät ñoái
sau cuøng khi trôû laïi phoøng hoäi, khoâng phaûi nhöõng ngöôøi ñöôïc goïi teân giöõ laïi ñeå nhöõng luaät
sö hoûi rieâng, maø laø möôøi hai ngöôøi ngôõ ngaøng nhö vöøa truùng soá, hai phuï nöõ da traéng, hai
phuï nöõ AÙ ñoâng, moät phuï nöõ da maøu, boán ñaøn oâng da traéng, moät AÙ ñoâng vaø hai goác
Latino
moãi ngöôøi nhaän moät caåm nang khuyeán caùo khoâng tieáp xuùc vôùi luaät sö ñoâi beân, khoâng ñem
noäi vuï ra thaûo luaän ngoaøi giôø hieän dieän tröôùc toøa, khoâng töï ñi ñieàu tra noäi vuï, khoâng ñem söï vieäc veà keå laïi trong gia ñình
ngaøy thöù nhaát
ngöôøi quaù coá nhö baát kyø ngöôøi phuï nöõ trung nieân naøo khaùc khoâng coù caù tính gì ñaëc saéc –
ngoaïi tröø beänh taät – caên cöù vaøo lôøi trình baøy cuûa luaät sö beân nguyeân caùo, khai phaùo ngaøy
ñaàu tieân chính thöùc sau khi möoøi hai nhaân vaät boài thaåm ñi töø caùnh cöûa beân traùi vaøo phoøng
xöû vôùi moïi ngöôøi hieän dieän töø luaät sö, nhaân chöùng, nguyeân caùo, bò caùo, coâng chuùng ñang
ñöùng saün chaøo cho ñeán luùc vieân chaùnh aùn cho leänh môøi ngoài
luaät sö nguyeân caùo noùi: naïn nhaân trong vuï aùn naøy laø ngöôøi meï cuûa nhöõng thaân chuû chuùng
toâi; baø laø moät ngöôøi gaàn guõi thaân maät trong gia ñình, moät ngöôøi ñaùng thöông vì nhieàu beänh
taät
baø mang beänh tieåu ñöôøng töø nhieàu naêm nay, laïi coù chöùng aùp huyeát cao, suy thaän vaø trong
thôøi gian gaàn ñaây baø nhaäp vieän ngaøy 27 thaùng Hai vaø chòu giaûi phaãu ñeå noái nhöõng van tim, sau ñoù ñöôïc ñöa ra phoøng saên soùc ñaëc bieät, cho neân baø caàn moät söï saên soùc kyõ löôõng; trong
thôøi gian naøy baø khoâng noùi ñöôïc, ngoaøi luùc naèm treân giöôøng thì ngoài treân gheá di ñoäng ñöôïc
coät giöõ chaët – söï vieäc ñaõ xaûy ra vaøo ngaøy 4 thaùng Ba vaøo 7 giôø 40 chieàu baø ñaõ ñöôïc phaùt
hieän ngaõ töø treân gheá xuoáng ñaát vaø naèm baát tænh nhieàu giôø trong thôøi gian bò can laø y taù
tröïc phoøng vaø sau khi caáp cöùu baø ñaõ qua ñôøi trong maáy ngaøy sau; nguyeân nhaân daãn ñeán caùi
cheát laø cuù soác naëng do vieäc ngaõ töø treân gheá xuoáng saøn vaø khoâng ñöôïc phaùt hieän ngay,
trong khi boån phaän cuûa y taù laø phaûi troâng nom naïn nhaân ôû tình traïng ñoøi hoûi saên soùc caån
thaän; ngöôøi y taù naøy ñaõ khinh xuaát trong nhieäm vuï cuûa mình, gaây ra caùi cheát cho moät ngöôøi
leõ ra ñaõ ñöôïc cöùu soáng nhôø khoa y hoïc hieän ñaïi tieán boä
bò caùo laø ngöôøi y taù da ñen ñöôïc goïi leân laøm nhaân chöùng thöù nhaát: luaät sö nguyeân caùo
hoûi coâ coù moät nhaän thöùc nhö theá naøo veà chöùc naêng cuûa phoøng saên soùc ñaëc bieät, taïi
sao coâ khoâng phaân bieät khaùc bieät giöõa saên soùc gia troïng naøy vôùi döôõng beänh hoài phuïc,
coâ coù ñöôïc huaán luyeän veà kyõ naêng ñieàu döôõng cao caáp khoâng, coâ coù phaân bieät coâng
vieäc laøm khoaùn vôùi nhaân vieân cô höõu cuûa beänh vieän, coâ laøm gì trong thôøi gian phuïc vuï,
coù phaûi coâ ñaõ boû maëc beänh nhaân trong suoát maáy tieáng ñoàng hoà neáu nhö caên cöù treân
nhaät trình baùo caùo coâng vieäc
sô ñoà thöù nhaát luaät sö nguyeân caùo ñöa ra nghò trình laøm vieäc trong ngaøy treân moät phoùng
aûnh lôùn sao laïi tôø rôøi trong soå nhaät trình:
7am..8:30am...9am...10:20am...12pm...1pm...2:30pm...3:50pm...5pm....7:40pm: beänh nhaân ñöôïc phaùt hieän naèm treân saøn
sô ñoà thöù hai chæ thôøi gian nhaäp vieän, giaûi phaãu, chuyeån veà phoøng hoài sinh, thôøi ñieåm
ngaõ baát tænh, caáp cöùu, töø traàn
sô ñoà thöù ba sao cheùp trang nhaät trình ghi nhöõng coâng vieäc laøm tæ mæ trong ngaøy xaûy ra söï
bieán – ôû cuoái moãi ñoaïn chuyeån tieáp coâng vieäc coù chöõ kyù cuûa y taù tröïc ca
traû lôøi cuûa y taù bò can/nhaân chöùng chieáu theo toác kyù cuûa luïc söï
coâ haønh söï caên cöù treân nhöõng chæ thò cuûa baùc só qua khaåu duï, hoaëc vieát tay ñeå laïi
coù moät khaùi nieäm caàn baøn caõi veà öùng xöû cuûa caáp cöùu ñaëc bieät hay ñieàu döôõng hoài phuïc
(ñoái ñaùp qua laïi khoâng minh thi ñieàu gì Y nghó)
coâ khai: töø phoøng tröïc cuûa y taù nhìn sang caên phoøng beänh nhaân qua cöûa kính, raát khoù nhìn
thaáy roõ raøng beân trong
khoâng theå xaùc ñònh thôøi ñieåm beänh nhaân ngaõ cho ñeán luùc phaùt hieän
thôøi gian söï coá laø luùc ñôïi giao ban, trong khi phaàn vuï cuûa coâ troâng nom hai phoøng caïnh nhau
trong nhaät trình coù ghi 7:00 PM ngöôøi beänh vaãn ñöôïc coät an toaøn treân gheá
luaät sö ñaïi dieän cho beänh vieän ñöôïc môøi ñeå hoûi nhaân chöùng
caâu hoûi chæ ñeå xaùc nhaän an toaøn cuûa beänh vieän nhö moät phaùo ñaøi kieân coá
khoâng coù gì hoûi theâm sau khi ñöôïc nhaân chöùng xaùc nhaän ñeøn trong moïi phoøng vaãn saùng
luaät sö cuûa bò caùo ñöôïc nhöôøng lôøi hoûi nhaân chöùng
toát nghieäp naêm naøo taïi sao laïi choïn nghieäp vuï naøy coù bò kyø thò trong khi haønh xöû caâu hoûi
bò luaät sö nguyeân ñôn phaûn khaùng
nhöõng caâu hoûi tieáp theo döïa treân nhöõng sô ñoà beân nguyeân vöøa trình baøy tröôùc ñoù
khoâng coù gì maâu thuaãn trong nhöõng thôøi ñieåm dieãn ra; moïi vieäc theo moät nghò trình saép ñaët
töø ngaøy n cho ñeán n + 1;
caâu hoûi cuoái cuøng quyeát ñònh laø: nhaân chöùng khoâng ñöôïc trôû laïi laøm vieäc sau söï coá
mô hoà nhö theå coâ ta ñang bò thaát nghieäp
trong giôø nghæ cuûa boài thaåm ôû trong nhoû ngaên vôùi phoøng hoäi laø moät haønh lang ngaén
ngöôøi ta bieát teân nhau töï nhieân khi ghi teân vaøo moät tôø giaáy môøi tham gia böõa aên tröa
ngaøy thöù Naêm phaàn ñoùng goùp cuûa moãi ngöôøi ñeå laøm moùn chili beef/böõa aên taäp theå duy
nhaát, coù nghóa laø phieân toøa ít nhaát coøn keùo tôùi ngaøy thöù ba
ngöôøi ñaøn oâng da traéng trung nieân vui tính, noùi nhieàu keå moät vaøi kyû nieäm thoaùng nhanh
khi du lòch vuøng hoa nam (döôøng nhö oâng ta nghó maáy ngöôøi aù chaâu trong phoøng ñeàu laø
ngöôøi trung quoác)/ngöôøi thanh nieân da traéng nhoû tuoåi daùng daáp hoïc sinh môùi böôùc vaøo
ngöôõng cöûa ñaïi hoïc ngoài im lìm nhö chæ bieát nghe Y nhaän ra hai ngöoøi phuï nöõ beân caïnh
thöïc söï khoâng trao ñoåi baèng phöông ngöõ
ngöôøi ñaøn oâng latino taàm thöôùc coù dòp xen vaøo nhöõng caâu chuyeän trao ñoåi khoâng maïch
laïc ñeå töï giôùi thieäu ñang laøm vieäc cho khu vöïc y teá quaän (giöõa thôøi buoåi con soá thaát
nghieäp ñang leân cao)
buoåi chieàu moïi ngöôøi ueå oaûi theo doõi video ghi laïi cuoäc thaåm vaán giöõa luaät sö vôùi y só
phuï traùch khu giaûi phaãu vaø y taù tröôûng khu ñieàu döôõng – nhöõng nhaân chöùng khoâng theå
haàu toøa vì coâng vieäc baän roän
Y nghó caùi cheát voâ baèng ñoái vôùi töông lai cuûa ñoái phöông; (töï hoûi) mình ñaõ coù tö kieán töø
luùc naøo?


ngaøy thöù hai
luaät sö beân nguyeân caùo ñöôïc pheùp noùi tröôùc tieân, ñaõ khai phaùo vôùi nhöõng chöùng côù:
bò caùo ñaõ boû maëc beänh nhaân trong nhieàu tieáng ñoàng hoà, neáu nhö caên cöù treân soå nhaät trình
ghi laïi giôø giaác coâng vieäc
beänh nhaân ngaõ vì khoâng ñöôïc coät chaët vaøo gheá theo quy ñònh
trong soå nhaät trình coù ñieàu ngôø vöïc – thoùi quen cuûa coâ y taù laø gaïch moät ñöôøng daøi tôùi taän
chöõ kyù (coù theå ñeå phoøng ngöøa ngöôøi khaùc theâm thaét vaøo baùo caùo?), nhöng vaøo ngaøy coù
söï coá, y taù ñaõ vieát theâm treân ñöôøng gaïch laø beänh nhaân ñöôïc coät chaët caån thaän nöûa
thaân treân vaø hai caùnh tay
nhaân chöùng keá ñöôïc trieäu ñeå hoûi tröôùc toøa laø moät phuï nöõ da traéng ngoaøi ba möôi, chöùc vuï
giaùm saùt khu saên soùc ñaëc bieät; coâ toát nghieäp vaø coù PhD veà ñieàu döôõng
traû lôøi luaät sö beân nguyeân caùo, coâ cho laø beänh vieän ñaõ laøm toát moïi chuyeän ñeå giöõ laïi
maïng soáng cuûa beänh nhaân, caên cöù theo quaù trình laâm saøng
y taù khoâng laøm troøn traùch nhieäm saên soùc ñaëc bieät
bò caùo thieáu ñaïo lyù ngheà nghieäp
luaät sö beân bò caùo phaûn baùc: ñoái chieáu curriculum vitae cuûa coâ khi xin vieäc vaø nhöõng lôøi
khai veà sau cuûa coâ coù coâng chöùng, nhaân chöùng khoâng ñaùng tin caäy vì coâ khai naêm toát
nghieäp hoaøn toaøn khaùc nhau – moät ngöôøi nhö vaäy coù theå noùi chuyeän ñaïo lyù?
coâ coù bieát bò caùo khoâng ñöôïc trôû laïi ngay sau söï coá?
Y nghó chöùng côù vieát ñeø leân treân gaïch ngang tôùi chöõ kyù cuûa y taù bò caùo coù phaûi do caáp
treân cho pheùp theâm vaøo sau söï coá (hieån nhieân laø y taù khoâng ñöôïc trôû laïi laøm vieäc, coâ
khoâng coù quyeàn xem laïi soå nhaät trình) aâm möu moät laø, ngöôøi y taù naøy khaù nhaäy caûm
trong öùng xöû hai laø, thoâng ñoàng cuûa beänh vieän ñeå che ñaäy söï baát caån (taïi sao bò caùo im
laëng?) luaät sö bò caùo coù nghó ñeán ñieàu ñoù?
trong giôø nghæ cuûa boài thaåm, möôøi hai phaùn quan laïi luïc tuïc trôû veà phoøng hoäi ngoài vaøo
choã (daãu khoâng quy ñònh) ngöôøi phuï nöõ da traéng maäp maïp toïa ôû cuoái baøn, moät goùc vaø
chôi oâ chöõ treân maùy vi tính xaùch tay, gaén oáng nghe tai, ngöôøi phuï nöõ da ñen ngoái ôû goùc
cuoái ñoái dieän, thænh thoaûng tham gia moät vaøi caâu vaøo nhöõng trao ñoåi vu vô giöõa nhieàu
ngöôøi, ngöôøi phuï nöõ da vaøng duøng ñieän thoaïi di ñoäng noùi chuyeän, tieáng anh xen laãn tieáng
nhaät, ngöôøi ñaøn oâng da traéng trung nieân naêng ñoäng, thöôøng khai maøo ñeà taøi cho moïi
ngöôøi nhö aùm aûnh vì caâu chuyeän trong toøa, daãn daét veà chuû ñeà nguoàn goác beänh taät
keå ngaøy xöa khi chöa ai bieát ñeán beänh taät vaø con ngöôøi cuõng chöa neám muøi ñau khoå coù
chaøng thanh nieân böôùng bænh soáng xa nhaø laøng vaø nhaát ñònh giam mình ôû trong choøi, baø y
laáy laøm böïc mình laém, haøng ñeâm ñeán nôi y rình raäp ñôïi y nguû roài cuùi mình xuoáng treân maët
phaùt ra moät traøng raém ñaàu ñoäc y chaøng thanh nieân nghe tieáng ñoäng vaø ngöûi thaáy muøi hoâi
thoái nhöng khoâng hieåu chuyeän gì xaûy ra y bò ñau, oám o gaày moøn vaø ngôø vöïc neân moät ngaøy
kia y giaû vôø nguû, teù ra môùi bieát thuû ñoaïn cuûa baø giaø y duøng muõi teân nhoïn ñaâm thaúng vaøo
haäu moân baø giaø, ruoät gan loøi pheøo, gieát baø giaø cheát ngaéc
vôùi moïi con truùt (tatu – okwaru, ennokuri, gerego, bokodori) trôï thuû, y leùn ñaøo moät caùi huyeät
ñeå vuøi thi theå ngay nôi baø giaø thöôøng nguû, duøng ñaát môùi vaø chieáu phuû
cuøng ngaøy ngöôøi laøng toå chöùc baét caù, quaêng nhöõng maûng giaây leo xuoáng nöôùc, muû caây
loaõng ra laøm ngoäp caù vaø ngaøy hoâm sau trôû laïi – moät ngaøy sau vuï gieát ngöôøi – vôùt caù, coù
moät phuï nöõ ñem con ñeán choã baø giaø, keâu gaøo theùt khoâng nghe tieáng traû lôøi neân naøng
maùng con leân caønh caây vaø daën doø con ñôïi meï ñöùa beù trô troïi bieán thaønh toå kieán
doøng soâng ñaày caù cheát nhöng ngöôøi meï khoâng ñi naêm baûy chuyeán nhö caùc baïn naøng chôû
caù veà, naøng aên heát caù taïi choã, buïng chöôùng leân ñau ñôùn laøm naøng reân ræ, caøng reân moïi
beänh taät caøng thoaùt ra khoûi ngöôøi naøng truyeàn nhieãm khaép nôi gieát voâ soá ñaøn oâng trong
laøng
beänh taät baét nguoàn töø ñoù
caâu chuyeän cuõng vöøa kòp giôø trôû laïi phoøng toøa

ngaøy thöù ba
nhaân chöùng laàn naøy cuõng laø y taù, con gaùi cuûa naïn nhaân, laøm vieäc trong cuøng nhaø thöông ôû
khu nhi ñoàng
hoûi coâ coù lôøi gì ñeå khai theâm vaøo ngaøy xaûy ra caùi cheát cuûa meï coâ? coâ coù leân thaêm
chöøng meï vaøo luùc tröa vaø 6 giôø chieàu coâ coù yeâu caàu y taù phoøng tröïc phaûi coät chaët meï
coâ khi cho baø ngoài treân gheá
nhö vaäy laø meï coâ ñaõ ñöôïc coät an toaøn tröôùc khi ngaõ? khoâng roõ, coâ nhaän xeùt y taù phoøng
tröïc laø moät ngöôøi khoâng maáy thieän caûm vì ít noùi (toùm laïi quan heä giöõa bò caùo vaø ngöôøi
nhaø naïn nhaân khoâng maáy toát ñeïp vì khoâng coù thoâng giao ñuùng nghóa)
luaät sö bò caùo hoûi: coâ boû coâng vieäc khu vöïc coâ phuï traùch ñeå leân quan saùt nôi meï coâ naèm
trong bao laâu luaät sö nguyeân caùo phaûn ñoái/phaûn ñoái khoâng höõu hieäu
nhaân chöùng khoâng theå traû lôøi
hoûi coâ coù noùi nhieàu trong khi laøm vieäc luaät sö nguyeân caùo phaûn ñoái/phaûn ñoái khoâng höõu
hieäu
nhaân chöùng khoâng theå traû lôøi
coâ quaû quyeát bò caùo khoâng thi haønh theo yeâu caàu cuûa thaân nhaân trong gia dình, khoâng
toân troïng beänh nhaân bò caùo phaûn baùc laø tuaân theo chæ thò cuûa y só, qua chöõ vieát vaø
ngoân töø
vaán ñeà vaãn laø thôøi gian nhaân chöùng ôû ñoù vaø thôøi gian xaûy ra söï coá, ngöôøi cheát coù
ñöôïc coät an toaøn khoâng? laøm sao baø ta coù theå ngaõ? trong bao laâu tröôùc khi ñöôïc caáp
cöùu?
nhaân chöùng quaû quyeát bò caùo khoâng troâng nom meï coâ trong nhieàu giôø ñoàng hoà roõ raøng
coù aùc yù
giôø nghæ taïi phoøng giaûi lao cuûa boài thaåm ñoaøn, tieáp tuïc caâu chuyeän nguoàn goác beänh taät
hai ngöôøi anh cuûa phuï nöõ/phaïm toäi gaây beänh taät ñaõ duøng giaùo gieát cheát naøng, moät ngöôøi
caét ñaàu naøng lieäng xuoáng hoà ñaèng ñoâng, moät ngöôøi caét hai chaân naøng lieäng xuoáng hoà
ñaèng taây vaø caém ngoïn giaùo xuoáng ñaát
moät ngöôøi goùp yù: cheát vaø soáng coù lieân quan tôùi beänh taät
moät ngöôøi noùi: ñaát vaø nöôùc coù lieân quan tôùi cuoäc ñôøi
Y nghó: baø giaø vaø chaøng thanh nieân laø quan heä loaïn luaân; meï boû con laø quan heä ñoái nghòch
caùi cheát cuûa ngöôøi phuï nöõ naøy thaät aùm aûnh
trong phieân toøa buoåi chieàu theo yeâu caàu cuûa luaät sö bò caùo/y thò laïi leân ngoài treân gheá
nhaân chöùng (laàn naøy khoâng caàn giô tay theà)
Y muïc kích ñuû kieåu chieán thuaät chieán löôïc baày ra haøng haøng lôùp lôùp
bò caùo xaùc nhaän vaãn coät chaët beänh nhaân treân gheá vaø theo yeâu caàu vaøo buoåi chieàu seõ
ñöa baø ta veà laïi giöôøng; trong buoåi tröïc ngaøy xaûy ra söï coá, y thò vaø moät nöõ y taù khaùc phuï
traùch boán phoøng, phoøng tröïc nhìn ra boán phoøng saên soùc ñaëc bieät naøy
moät baûn döông aûnh ñöôïc yeâu caàu chieáu treân maøn hình ñeå möôøi hai boài thaåm coù theå hình
dung khung caûnh maøn hình queùt moät voøng khoâng gian töø choã ngoài cuûa y taù taïi phoøng tröïc
nhìn ra nhöõng caên phoøng cuûa beänh nhaân
theo lôøi khai cuûa bò caùo caên phoøng naïn nhaân vaøo chieàu hoâm ñoù khoâng môû ñeøn nhöng
phoøng veä sinh coù ñeå ñeøn vaø (chaéc chaén) coù moät ngöôøi vaøo luùc ñoù
bò caùo phaûi troâng nom hai phoøng beänh vaø coù theå trao ñoåi vôùi y taù cuûa hai phoøng keá caän
moät sô ñoà ñöôïc veõ ngay treân tôø giaáy traéng khoå bích chöông maùng treân moät giaù goã ñeå
luaät sö hai beân coù theå tröng nhöõng chöùng côù: töø choã ngoài cuûa y taù ñeán daãy phoøng beänh
phía tröôùc, haønh lang hai beân daãn ñeán thang maùy vaø loái thoaùt sang thaùp laàu laân caän
döôøng nhö lôøi khai veà moät boùng ngöôøi trong phoøng veä sinh khoâng ñöôïc ai chuù yù (luaät sö
hai beân khoâng heà hoûi laïi)

ngaøy thöù tö
Y kieåm ñieåm löïc löôïng: phía nguyeân caùo coù hai luaät sö vaø maáy ngöôøi phuï taù (ñöa hoà sô,
kieám taøi lieäu, thaûng hoaëc caû nhöõng ngöôøi töø beân ngoaøi chaïy vaøo to nhoû vôùi luaät sö –
chaéc haún, coù theâm chöùng côù môùi), phía beänh vieän coù ba coâ luaät sö treû nhö sinh vieân môùi
ra tröôøng, phía bò caùo ñôn ñoäc moät luaät sö coù boä ria caù choát
nhaân chöùng hoâm nay laø ngöôøi con trai thöù trong gia ñình hoûi quan heä giöõa haén vaø ngöôøi meï, haén ñaùp haén laø con cöng cuûa baø meï, thuôû nhoû moãi khi coù chuyeän gì böïc töùc haén ñeàu tìm
ñeán meï ñeå taâm söï haén ñaõ ngoaøi ba möôi nhöng haén vaãn laø ñöùa con beù nhoû cuûa baø meï
laàn ñaàu tieân aûnh baùn thaân cuûa ngöôøi quaù coá in qua maùy vi tính ñöôïc chuyeàn tay cho moãi
ngöôøi boài thaåm xem/chaân dung moät phuï nöõ vaøo tuoåi naêm möôi vaãn coøn neùt treû trung,
khoâng haún laø moät myõ nhaân nhöng khoâng xaáu xí (khoù theå hình dung laø moät ngöôøi maéc
nhieàu chöùng beänh, tieåu ñöôøng, cao maùu, cao môõ, kích xuùc, yeáu thaän ñaõ khaùm nghieäm MRI,
X-R, laøm bypass...)
luaät sö bò caùo hoûi: quan heä giöõa haén vaø baø meï, haén coù ghen vôùi cha khoâng? haén (döôøng
nhö khoâng deã daàu gì maéc baãy tröôùc caâu hoûi caïm baãy Oedipe, ít ra haén cuõng coù trình ñoä
hoïc thöùc) ñaùp boá meï ñaõ ly dò töø laâu
hoûi: baø meï ôû vôùi ai haén khai; baø meï soáng vôùi moät ngöôøi choàng môùi ôû moät caùi travel
trailer ngoaøi vuøng phuï caän thaønh phoá töø maáy naêm nay
hoûi: ngöôøi döôïng ñaâu hoï ñaõ khoâng nhìn nhau töø sau ngaøy baø meï cheát, ngöôøi ñaøn oâng
ñoù thöøa höôûng caùi trailer
luaät sö nguyeân caùo hoûi: haén coù thöông yeâu baø meï
ñaùp; moïi ngöôøi con coù maët hoâm nay taïi toøa coi meï nhö moät thaàn töôïng, moät Meï Maria cuûa
taát caû, söï maát maùt khoâng theå buø ñaép
traû laïi coâng baèng cho caùi cheát phi lyù naøy
baáy giôø Y môùi nhìn kyõ khuoân maët traéng treûo cuûa nhaân chöùng, moät thanh nieân taàm thöôùc,
toùc xoaên huùi cao, aên baän chaûi chuoát
65% loái dieãn ñaït cuûa haén coù veû thöông ngöôøi meï quaù coá thaät tình, 25% tình caûm dieãn xuaát
tính toaùn cuûa keû ñöôïc uûy thaùc laøm ñaïi bieåu trong gia ñình, vì sau ñoù khoâng thaønh vieân naøo
trong gia ñình ñöôïc daøn xeáp leân laøm nhaân chöùng
vaán ñeå giaûi maõ laø quan heä aùm aûnh nhieàu boài thaåm vì trong caâu chuyeän ôû phuùt giaûi lao,
moät ngöôøi ñoá moïi quan heä treân ñôøi naøy coù tuyeät ñoái hay khoâng? khoâng ai ñöôïc nhaéc
ñeán nhaân chöùng trong ngaøy hoâm nay vaø quan heä meï-con, theo quy ñònh luaät phaùp
döôøng nhö Y laø ngöôøi nhôù ñeán caâu chuyeän cuûa Ockham (Ockham laø ai? moät ngöôøi hoûi) –
khoâng theå; vaø
caâu chuyeän laø moät ngöôøi thôï ñang queùt laïi sôn traéng cho böùc töôøng ôû La Maõ; haén muoán
laøm thay ñoåi töï nhieân cho kinh thaønh vaø haén laø ngöôøi ñaàu tieân taïo moät caùi môùi chöa
töøng hieän coù, böùc töôøng maøu traéng
nhöng ñoàng thôøi haén thaáy böùc töôøng naøy gioáng vôùi maøu cuûa moät böùc töôøng khaùc ôû
Luaân ñoân, vì thöïc tình böùc töôøng thaønh phoá naøy maàu traéng
vaán ñeà laø ngöôøi thôï quaû chöa heà nghe bieát böùc töôøng thaønh Luaân ñoân maøu traéng, haén
khoâng caàn bieát
nhöng baát ngôø haén ñaõ thöïc hieän hai bieán chuyeån, böùc töôøng la maõ trôû neân traéng, vaû
chaêng trôû neân gioáng vôùi böùc töôøng luaân ñoân
caùnh hieän thöïc coi quan heä naøy laø moät thöïc theå raát möïc hieän thöïc, ngöôøi thôï sôn taïo ra
ñoàng thôøi maøu traéng cho töôøng thaønh la-maõ vaø caùi töông töï giöõa hai böùc töôøng, gioáng
nhö ôû nôi töôøng thaønh luaân ñoân coù quan heä gioáng nhau vôùi töôøng thaønh la maõ; thaønh
thöû ra ngöôøi thôï sôn ñaõ taïo ra haäu quaû cho töôøng thaønh luaân ñoân töông töï nhö töôøng
thaønh la maõ, daàu chöa heà ñaët chaân tôùi luaân ñoân
caùnh duy danh coi ngöôøi thôï sôn taïo thuaàn ra maøu traéng cuûa töôøng thaønh la maõ; moät khi
thöïc söï noù ñaõ thaønh traéng. gioáng nhö töôøng thaønh luaân ñoân vaø ngöôïc laïi töôøng thaønh
luaân ñoân gioáng töông töï nhôø ôû maøu traéng ñaõ saün coù
quan heä thöïc chaúng phaûi caùi baèng xöông thòt
caùi thöïc cuûa noù ñeán töø phaåm chaát
ngöôøi meï coù thöông nhöõng ñöùa con ñang ngoài kia/nhöõng ngöôøi con coù thöông meï thaät tình
tuyeät ñoái hay khoâng?

traû laïi ngöôøi meï (chuùng toâi muoán)
nhaân chöùng tröôùc khi ñöôïc trôû veà choã ngoài noùi nhö theá

baø giaø, thanh nieân, toå kieán, phuï nöõ/ keû naøo laøm ra beänh taät? trong böõa aên chili khoâng ai
coù ñaùp aùn

ngaøy thöù naêm
bò caùo laïi ñöôïc trieäu leân gheá nhaân chöùng trong giai ñoaïn chung thaåm naøy; coâ ta chieán ñaáu
quyeát lieät
luaät sö beân nguyeân thaåm vaán giôø giaác khaùc bieät trong soå nhaät trình; coâ phaûn baùc: khoâng
höõu hieäu
hoûi: coâ khoâng coät chaët beänh nhaân theo quy ñònh an toaøn; ñaùp: khoâng roõ
khaúng ñònh coâ ñaõ vaéng maët nhieàu tieáng ñoàng hoà trong khi beänh nhaân ngaõ treân saøn; phaûn
öùng: khoâng thích hôïp
coâ khoâng xaùc nhaän thay ñoåi chöùng töø trong soå nhaät trình
toùm laïi, cöûa phoøng che khuaát tình hình beân trong khi y taù ngoài ôû phoøng tröïc, beänh nhaân ngaõ
khoâng lieân quan ñeán caùi cheát, thaân nhaân cuûa ngöôøi cheát khoâng yeâu caàu ñieàu gì tröø sau khi
ngöôøi meï cheát
luaät sö nguyeân caùo trong caùo traïng goïi söï kieän naøy laø moät vuï gieát ngöôøi eâm aùi, moät toäi
aùc ñaïo ñöùc ñaõ töôùc ñoaït quyeàn soáng cuûa ngöôøi cheát vaø tình maãu töû cuûa nhöõng ñöùa
con tröôûng thaønh – caàn leân aùn gia troïng

luaät sö bieän hoä cho bò caùo xaùc nhaän thaân chuû cuûa mình laø con deâ teá thaàn cuûa cheá ñoä
tö baûn, oâng nhaán maïnh coâ y taù ñaõ bò cho thoâi vieäc sau söï bieán, daàu hôïp ñoàng vaãn coøn
höõu hieäu, oâng toân troïng quyeàn soáng cuûa ngöôøi khaùc nhöng oâng cuõng nhaéc ñeán giaûi
thoaùt laø cöùu caùnh cuûa beänh taät

buoåi chieàu ngaøy thöù naêm laø luaän hoäi cuûa boài thaåm ñoaøn Y nghó moïi söï keát thuùc mau khi
möôøi hai ngöôøi vaãn ngoài ôû choã quen thuoäc, ngöôøi ñaøn oâng da traéng trung nieân naêng
ñoäng maëc nhieân ñöôïc moïi ngöôøi ñoàng thuaän laø tröôûng nhoùm, ñieàu hôïp thaûo luaän
boán caâu hoûi ñöôïc neâu trong baûn höôùng daãn cuûa chaùnh aùn: nhaän xeùt laø y taù bò caùo
khoâng coù traùch nhieäm trong vieäc beänh nhaân bò tai naïn ñi ñeán choã cheát; bò caùo khoâng tröïc
tieáp laø ngöôøi laøm cho beänh nhaân cheát; neáu töø 10 hay nhieàu hôn bieåu quyeát ñuùng thì
khoâng caàn tieán haønh hai caâu keá tieáp; hay nhaän xeùt bò caùo hoaøn toaøn chòu traùch nhieäm
vieäc gaây ra tai naïn cho beänh nhaân; ñeà nghò tröøng phaït nhö theá naøo, trong ñoù coù ñeà nghò
soá tieàn ñeàn töø 25 ngaøn trôû leân cho moãi ngöôøi con trong gia ñình ngöôøi cheát
Tröôûng nhoùm ñeà nghò caùch laøm vieäc; thaûo luaän roát raùo nhöõng troïng ñieåm vaø taéc maéc,
hay moãi ngöôøi trình baøy caûm nghó caù nhaân ñeå boû thaêm xaùc nhaän
nhöõng ñeà nghò yeâu caàu toøa cho xem laïi lôøi khai cuûa y só veà söï coá vaø caàn xem laïi cuoán
video ñaõ trình tröôùc toøa; vieân caûnh bò ñaõ ñem laïi nhöõng chöùng côù yeâu caàu theo leänh cuûa
chaùnh aùn
ngöôøi thanh nieân da traéng daùng daáp hoïc troø ít noùi trong giôø nghæ cuûa maáy ngaøy hoïp maët
boài thaåm laø ngöôøi noùi nhieàu trong thaûo luaän, caäu ta tin laø y taù ñaõ noùi doái trong nhöõng
lôøi khai tröôùc toøa vaø phaïm toäi baát caån trong khi saên soùc beänh nhaân
coâ thieáu nöõ maäp maïp chôi vi tính caûm ñoäng muoán khoùc khi noùi ñeán noãi thöông taâm cuûa
chaøng thanh nieân nhaân chöùng maát meï, coâ cuõng nghó ñeán nhöõng ngöôøi con khaùc – noãi ñau
ñôùn khoâng theå ñeàn buø
tröôûng nhoùm ñoàng tình vôùi nhöõng nhaân chöùng ñieàu döôõng ñaõ khai tröôùc toøa traùch nhieäm
thuoäc veà bò caùo – oâng nghó caàn tröøng phaït
ngöôøi ñaøn baø nhaät khoâng phaûn baùc nhöng baøy toû quan nieäm veà söï töï nhieân xaõ hoäi trong
caùi cheát phöông taây ngöôøi ta khoâng cheát ôû nhaø, cuûa gia ñình nhöng cheát ôû moät nôi khaùc
beänh vieän ngaøy nay laø nôi ñeå cheát/ baø ta duøng chöõ designated spot for dying
coù moät thoáng keâ xaõ hoäi chæ ra hôn 70% ngöôøi ta vaøo nhaø thöông ñeå cheát, ñeå khoâng cheát
ôû nhaø
buoåi chieàu keát thuùc: taùm treân möôøi hai ngöôøi giô tay bieåu quyeát sau caâu hoûi ñöa ra raát
mau cuûa tröôûng nhoùm (döôøng nhö baát ngôø vôùi döï tính chung cuoäc – haén, chaøng thanh nieân
treû vaø hai ngöôøi phuï nöõ da traéng khoâng ñoàng tình) laø y taù voâ can – tieáp tuïc ngaøy thöù
saùu

ngaøy thöù saùu
Y ñi ngang cöûa phoøng toøa vaøo buoåi saùng, boùng daùng nhöõng ngöôøi luaät sö ñoâi beân ngoài
beân trong, nhöõng choàng hoà sô daày coäm ñaõ ñöôïc caát ñi trô laïi daãy baøn troáng
töôûng töôïng moät ñieàu ngöôøi ta khoâng thaáy moät ngaøy nhö nhöõng ngaøy tröôùc ñoù coâ y taù nhö
thöôøng leä buoåi saùng ñeán chích insulin cho beänh nhaân ghi vaøo soå giôø laøm vieäc sau ñoù ñôõ
beänh nhaân töø giöôøng ra gheá naèm coâ nhôù caån thaän coät giaây an toaøn cho beänh nhaân coâ ñi
sang phoøng beân thaêm moät beänh nhaân vöøa ñöôïc ñöa töø phoøng giaûi phaãu vaøo chieàu ngaøy
hoâm tröôùc coâ chöa kòp ñoïc lyù lòch beänh tình cuûa ngöôøi môùi tröø lôøi daën vieát treân giaáy
treo ôû cuoái giöôøng, quay trôû ra phoøng tröïc gaëp baïn ñoàng nghieäp phuï traùch hai phoøng keá
beân laø ngöôøi coâ öa thích, khoâng phaûi vì khoå ngöôøi (coâ y taù kia thon nhoû, töông phaûn vôùi
coâ), hoï cuõng khoâng öa cuøng nhöõng moùn aên, sôû thích nhöng hoï cuøng hoaøn caûnh, laøm
khoaùn cho beänh vieän do cô quan trung gian ñieàu hôïp phaùi tôùi, giaù bieåu giôø cao hôn cô höõu
nhöng khoâng coù phuùc lôïi baûo hieåm
buoåi chieàu quaû thöïc con nhoû y taù ôû khu nhi ñoàng leo leân thaêm meï (coâ nghó, noù boû ñi
haøng giôø maø caáp treân khoâng bieát, noù quanh quaån treân naøy, hoûi nhieàu ñieàu roái trí, coâ
giaû boä laøm ngô khoâng nghe roõ) coâ nghe noù caèn nhaèn chöûi ruûa trong mieäng, nhö nhöõng
ñöùa con khaùc cuûa ngöôøi ñaøn baø naèm beänh, moå xeû. trôï tim , chích thuoác... thaân hình baø
vaãn coøn neùt xuaân môn môûn
ngaïi ñoá kî coâ coá tình traùnh noù, vaø coâ nhôù taét ñeøn phoøng ñeå doã giaác nguû beänh nhaân
ngöôøi ñaøn oâng cuõng traùnh ñöùa con rieâng cuûa vôï, ñôïi noù ñi ra roài môùi leùn vaøo
phoøng/haén nghó laø raát chính ñaùng ñeán thaêm vôï sau nhieàu ngaøy hoï xa nhau – sau moät traän
tranh caõi kòch lieät vôùi baày con rieâng cuûa vôï, boïn noù ñaõ tröôûng thaønh, ñöùa naøo cuõng coù
coâng aên vieäc laøm cuûa boïn coå coàn traéng, chuùng khinh mieät thöù lao ñoäng nhö haén; phoøng
khoâng thaép saùng, ngöôøi ñaøn baø sau maáy naêm chung soáng ôû trailer naèm theo chieàu doác
cuûa gheá maëc aùo nhaø thöông khoâng caøi nuùt, ñoâi vuù traéng môûn phía döôùi buïng ñeå loõa
nhöõng sôïi loâng vaøng, haén ñeå baøn tay leân ñuøi naøng caûm töôûng nhö naøng heù môû ñoâi maét
mieäng maáp maùy muoán noùi moät ñieàu gì, haén côûi giaây an toaøn boãng döng höùng khôûi vaø
haén ñaõ keùo giaây khoùa quaàn xuoáng thaät mau ôû tö theá laøm tình nhö thoaùng vaøo trong
ngöôøi naøng, caùi söôùng khoaùi vuïng troäm chôùp nhoaùng khi haén chaïy nhanh vaøo phoøng veä
sinh ñeå thoaùt nöôùc tieåu vaø doøng tinh khí xuaát nheã nhaõi tröôùc khi chuoàn mau vaø sau löng
thoaùng nghe nhö tieáng ñoå _____________ngöôøi ñaøn baø trong côn meâ côn tænh ngaõ xuoáng
Y roõ söï thöïc aáy bieát ngoû cuøng ai, ñeå xöùng ñaùng laáy ñöôïc möôøi phieáu thuaän cho ñuû tuùc soá

Truyeän cuûa Ñaëng Phuøng Quaân hieän nay treân taïp chí Gioù Vaên, kyù döôùi buùt hieäu V.T.D.
TRICH GIÓ vĂN, MÙA THU, 2003

NGUYỄN TIẾN ĐẠT * BÁN NƯỚC

CHÚNG BÁN NƯỚC CỦA AI?
Nguyễn Tiến Đạt
Đức Quốc

Ghi chú của Diễn Đàn Quốc Tế Của Các Phong Trào Dân Chủ VN:
Nguyễn Tiến Đạt là chiến sĩ cách mạng Đông Âu, nguyên là người Cộng Sản, nhưng đã thức tỉnh, nay quyết tâm vạch trần bộ mặt bán nước của Đảng CSVN trước Đồng Bào và dư luận Quốc Tế, góp tay vào nỗ lực của Phong Trào Hiến Chương 2000 tiến hành cuc vận động lịch sử đưa đến "Ngọn triều dân tc" giải thể chế đ chuyên chính và trừng trị đám người vô đạo, bán nước trong Bộ Chính Trị và Trung Ương Đảng CS tại VN. Ông hiện sống tại Đức Quốc.

Từ bốn năm nay, tháng 12 đã trở thành tháng quốc hận của dân tộc ta. Ngày 30.12.1999, B trưởng Ngoại giao nước Cng hòa Xã hi Chủ nghĩa Việt Nam Nguyễn Mạnh Cầm và Bộ trưởng Ngoại giao nước cộng hòa Nhân dân Trung Hoa Đường Gia Triền đã ký kết ngay giữa thủ đô Hà nội bản Hiệp định biên giới trên đất liền giữa hai nước. Bản hiệp định này không hề được công bố. Một nguồn tin cho biết, Hà nội và Bắc kinh đồng ý giữ bí mật về nội dung bản hiệp định. Ngay cả cái sự bản hiệp định được quốc hội thông qua ngày 9.6.2000 cũng chỉ được công bố thật ngắn gọn cho nhân dân đỡ chú ý. Đến khi có người hỏi cụ Nguyễn Quốc Thước, một đại biểu quốc hội có tiếng hay bênh dân, ông này phải cãi: "Tôi chỉ là một người trong số bao nhiêu đại biểu quốc hội". Ý ông muốn nói đa số đại biểu đã thông qua, một vài người muốn chống cũng không được. Theo một nguồn tin khác, ngay cả các đại biểu quốc hôi cũng không được biết hết nội dung bản hiệp định mà phải giơ tay "phê chuẩn" theo yêu cầu của Trung ương Đảng Cộng sản. Lợi dụng tình hình ấy, ngày 25.12.2000 (lại tháng 12) tại Bắc kinh, Chủ tịch nước Cng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam Trần Đức Lương và Chủ tịch nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa Giang Trạch Dân long trọng ký bản Hiệp định phân định vịnh Bắc bộ. Một lần nữa, bản hiệp định này cũng không được công bố.
Tại sao hiệp định về biên giới quốc gia, liên quan đến toàn dân, đến lịch sử lâu dài, đến đất đai hương hỏa của tổ tiên mà cả hai nhà nước thường tự xưng là "quang minh chính đại" ấy lại phải giấu giấu giếm giếm như "mèo giấu c..."? Bằng tư duy bình thường của một nguời bình thường, ai cũng biết ngay chắc chắn phải có điều gì bất chính trong hai bản hiệp định kia. Vậy điều bất chính ấy là gì? Trong một bản hiệp định về biên giới, điều bất chính chỉ có thể là bên này nhượng đất (hoặc nước) cho bên kia, chả thể nào khác được. Và trong hai bên đổi đất đổi nước cho nhau, thể nào cũng phải có bên thiệt bên lợi. Vậy thì ai thiệt ai lợi? Lại cũng bằng tư duy bình thường của mt người bình thường, ai cũng biết ngay chỉ có thể là Việt nam chịu thiệt, Trung quốc được lợi, vì Việt nam đang ở thế yếu hơn Trung quốc nhiều lần. Có lẽ ai cũng biết thế, nhưng không nhiều người đứng lên hỏi tội trong nước, vì chúng trấn áp và dùng phương cách rĩ tai của bọn bán nước: "thôi thì cho nó một ít đất, đổi lại nó để cho mình yên, dẫu mất (đất) nhưng vẫn còn được (hòa bình)!". Và hai bản hiệp định biên giới được "Đảng ta" giấu kỹ, nếu như không có sự kiện "cụ Tổng" đánh nhau với "cụ Cố".
Số là hồi đó "Đảng ta" chuẩn bị họp đại hội 9. Mà họp đại hôi đảng thì cái việc quan trọng thứ nhất là việc bầu Tổng bí thư. Tổng bí thư hồi đó là Lê Khả Phiêu cho Cục A10 B Quốc phòng nghe trộm điện thoại của các Cố vấn Đỗ Mười, Lê Đức Anh, Võ Văn Kiệt, lại còn thu thập hồ sơ tham nhũng của đại gia đình các cụ Cố, bản thân các cụ, vợ, con, dâu, rể, ai "ăn" gì đều được cụ Tổng ghi lại bằng hết. Thế là các cụ Cố nổi xung, quyết diệt bằng được cụ Tổng. Đỗ Mười và Lê Đức Anh gọi điện thoại, sai đàn em, đôn đáo đi các nơi vận động, kể tội Tổng bí thư. Trong cuộc họp Trung ương Đảng, Lê Đức Anh và Đỗ Mười tố cáo Lê Khả Phiêu mắc bảy trọng tội. Một trong các tội đó là nhượng đất cho Trung quốc trong hiệp định biên giới. Cùng lúc, Lê Đức Anh cho quân loan tin năm 1999 Lê Khả Phiêu thăm Trung quốc bí mật được "Thiên triều" cho ngủ với gái Trung hoa. Sướng quá, Khả Phiêu ô kê cắt hơn 700 cây số vuông đất tổ tiên để lại cho thiên triều.
Tin từ thâm cung Lê triều và nhóm cố vấn tối cao Đảng CS tung ra, sĩ phu nước Việt kẻ sững sờ, người nhốn nháo. Nhà thơ Bùi Minh Quốc nhà mãi trong Đà lạt cũng lặn lội bằng được lên biên giới phía bắc đi thực tế xem đất đai hương hỏa của tổ tiên còn mất ra sao. Nhưng phường bán nước cũng biết mình bán nước, liền sai mấy chú cảnh sát bắt ngay nhà thơ Bùi Minh Quốc, trấn lột hết phim ảnh tài liệu của ông, và dã man hơn nữa là quản chế nhà thơ, để không cho ai biết tội ác của chúng. Nhưng sĩ phu nước Việt cũng không vừa. Rất nhiều người lên tiếng phản đối, viết kiến nghị, thư ngỏ đòi nhà cầm quyền công bố bản hiệp định, giải thích rõ ràng phải chăng ta đã nhượng cửa Nam Quan, thác Bản Giốc và hàng trăm cây số vuông cho Tàu. Trong số những người phản đối, ngoài phần lớn các cụ lão thành cách mạng, từng đổ máu để giữ đất cho tổ tiên, còn có cả người trẻ tuổi Lê Chí Quang. Chỉ vì bài báo "Hãy cảnh giác với Bắc triều", vạch trần âm mưu thâm hiểm của Trung quốc, tố cáo ý đồ thông đồng với chúng của đám cầm quyền cộng sản Việt Nam, mà Lê Chí Quang bị phường bán nước bắt giam và xử 4 năm tù.
Một mặt thì bịt miệng dân như thế, mặt khác, bọn bán nước trong Bộ Chính trị và Trung ương Đảng sai Lê Công Phụng, thứ trưởng Ngoại giao, kẻ đã từng trực tiếp dâng đất cho "Thiên triều" khi làm trưởng đoàn "đàm phán" biên giới với Trung Quốc, lên internet kêu "oan" cho Đảng. Tiếc rằng Công Phụng chỉ được cái giỏi "cung phụng" mà chẳng tài ăn nói, cho nên càng cãi càng hố. Phụng than phiền làm gì có chuyện ta mất hơn 700 km2 như "bọn phản động" (chết, dám bảo Lê Đức Anh là phản động à!) tung tin, mà ta được đấy chứ. Này nhé, Công Phụng cho biết, hai nước tranh nhau 227 km2, cuối cùng chia ra Việt Nam "được" 113 km2, Trung Quốc "được" 114 km2. Thế là cả hai bên đều "được", chỉ có điều "bạn" được hơn ta 1 km2 tí teo. Vậy tại sao lại có chuyện ta mất đất? Cứ theo lời giảng giải của một vị "trí thức Việt kiều" ở hải ngoại thì đó là bởi vì những người kêu ta mất đất đã "nhận vơ" mấy trăm km2 đất làm của mình. Kẻ viết bài thóc mách này tự hỏi, nhưng mà nhận vơ của ai mới được? Tiếc rằng vị trí thức Việt kiều khôn ranh lờ đi chuyện đó. Còn anh chó săn Công Phụng ngu hơn, đã nói toạc ra đấy rồi, hai nước chia đất mà đều được cả thì đất kia ắt là của một kẻ thứ ba. Đúng như cả mt phong trào chống hiệp ước biên giới từ trong nước ra hải ngoại đã chỉ rõ, "kẻ thứ ba" ấy chính là tổ tiên chúng ta, nhưng chắc không phải tổ tiên Công Phụng cũng như quan thầy của hắn trong Bộ Chính trị và Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam.
Nguyễn Tiến Đạt (Đức Quốc)
Who is the owner of those land and sea territories that the CPV ceded to China?
Nguyen Tien Dat
(Germany)
While raising the above question, Mr. Nguyen Tien Dat of the Anti-communist Eastern - European Vietnamese Refugees Movement wrote that the concessions of Vietnam Northern Border Land (such as Nam Quan Bordergate, Ban Gioc Falls etc) and Sea Territories (in the Gulf of Tonkin) were at first among the things that the Politburo and the Central Committee of the CPV tried to keep as top secrets. Eventually, the internal struggle between Le Kha Phieu and the powerful advisors of the CPV: Do Muoi, Le Duc Anh, Vo Van Kiet, upon the CPV Secretary General seat at the 9th National Congress of the CPV made the secrets revealed to the public. These advisors manipulated Le Kha Phieu's concessions of land and sea territories to China as a weapon to destroy Le Kha Phieu's re-election capacity to the position of Secretary General of the CPV .
Finally, Le Kha Phieu was defeated and Nong Duc Manh was elected new Secretary General of the CPV in 2001.
VN Deputy Minister of Foreign Affairs Le Cong Phung insisted that both Vietnam and China are gainers in the border land deal as the disputed land was about 227 square kilometers, VN got 113 and China got 114 square kilometers . No one was the loser according to him. So, the real loser might actually be our ancestors!

ĐẶNG PHÙNG QUÂN * MICHEL FOUCAULT

Michel Foucault: Khai saùng laø gì?
(Ñaëng Phuøng Quaân dòch)
Vaøo cuoái ñôøi, Michel Foucault (1926-1984) trôû laïi vaán ñeà cuûa Kant ñaët ra trong baøi tieåu luaän “Khai saùng laø gì?’ coù theå laø moät daáu moác trong haønh traïng tö töôûng cuûa oâng. Kant laø moät trong nhöõng trieát gia lôùn ñaõ coù nhöõng aûnh höôûng maõnh lieät trong tieán trình tö duy cuûa Foucault, vì ngay töø luaän aùn phuï ñeä trình ñeå laáy vaên baèng tieán só quoác gia vaøo naêm 1961, oâng ñaõ thöïc hieän coâng trinh dòch, trình baøy vaø chuù giaûi taùc phaåm Nhaân hoïc trong quan ñieåm thöïc nghieäm/Anthropologie in pragmatischer Hinsicht cuûa Kant. OÂng coøn trôû laïi vôùi nhöõng vaán ñeà trong trieát hoïc pheâ phaùn cuûa Kant trong taùc phaåm Nhöõng töø ngöõ vaø söï vaät (1966). Baûn thaûo “Khai saùng laø gì?” cuûa Foucault xuaát hieän laàn ñaàu qua Anh ngöõ in trong The Foucault Reader (1984), Paul Rabinow bieân taäp, Catherine Porter chuyeån ngöõ. Cuõng nhö Kant trong tieåu luaän Traû lôøi cho caâu hoûi: Khai saùng laø gì?/Beantwortung der Frage: Was ist Aufklarung?, Foucault vieát baøi naøy nhaèm traû lôøi vaø tranh luaän vôùi Jurgen Habermas (pheâ phaùn trong Dieãn ngoân trieát lyù cuûa Hieän ñaïi/ Der philosophische Diskurs der Moderne) vaø Walter Benjamin veà Baudelaire, maø toâi seõ baøn tôùi sau phaàn dòch thuaät.
Trong thôøi ñaïi chuùng ta, khi moät nhaät baùo ñaët ra moät vaán ñeà vôùi ñoäc giaû, chính laø muoán hoûi yù kieán cuûa hoï veà moät chuû ñeà maø moãi ngöôøi ñaõ coù tö kieán rieâng: khoâng caàn hoïc hoûi ñieàu gì môùi. Vaøo theá kyû 18, ngöôøi ta öa hoûi coâng chuùng veà nhöõng vaán ñeà thöïc söï chöa coù giaûi ñaùp. Toâi khoâng roõ ñieàu ñoù coù hieäu quaû gì hôn, nhöng quaû laø raát thuù vò.
Daãu sao cuõng trong thoùi quen naøy moät tôø baùo ñònh kyø, Nguyeät san Berlin/Berlinische Monatsschrift vaøo thaùng Chaïp naêm 1784 ñaõ ñaêng taûi moät traû lôøi cho caâu hoûi: Khai saùng laø gì/Was ist Aufklarung? Vaø traû lôøi ñoù laø cuûa Kant.
Coù theå ñaây chæ laø moät baøi vieát nhoû. Nhöng ñoái vôùi toâi baøi vieát naøy ñaõ duïng taâm ñöa vaøo trong lòch söû tö töôûng moät vaán naïn maø trieát hoïc hieän ñaïi ñaõ khoâng theå giaûi ñaùp, nhöng cuõng khoâng thoaùt ra khoûi. Vaø döôùi nhieàu hình thöùc khaùc nhau, ñaõ hai theá kyû nay ñöôïc laäp laïi. Töø Hegel ñeán Horkheimer hay ñeán Habermas, ngang qua Nietzsche hay Max Weber, Khoâng coù trieát hoïc naøo, tröïc tieáp hoaëc giaùn tieáp, laïi chaúng ñoái ñaàu vôùi vaán naïn naøy: vaäy bieán coá goïi laø Khai saùng/Aufklarung aáy laø gì vaø ít ra phaàn naøo ñaõ xaùc ñònh ngaøy nay, chuùng ta laø gì, chuùng ta nghó gì vaø chuùng ta laøm gì? Haõy thöû töôûng töôïng Nguyeät san Berlin coøn toàn taïi ñeán thôøi ñaïi chuùng ta vaø ñaët caâu hoûi vôùi ñoäc giaû: “Trieát hoïc hieän ñaïi laø gì?”; coù theå ngöôøi ta seõ ñoàng thanh traû loøi laø: trieát hoïc hieän ñaïi, chính laø trieát hoïc toan tính traû lôøi cho caâu hoûi ñaët ra ñaõ hai theá kyû, vôùi bieát bao khinh suaát: Khai saùng laø gì?
Chuùng ta haõy döøng laïi ôû ñaây moät laùt vôùi baøi tieåu luaän naøy cuûa Kant. Baøi naøy ñaùng phaûi quan taâm vì nhieàu lyù do.
1/ Cuõng vôùi caâu hoûi naøy chính Moses Mendelssohn daõ traû lôøi treân cuøng tôø baùo, hai thaùng tröôùc ñoù. Nhöng Kant khoâng bieát baøi vieát naøy trong khi oâng vieát baøi cuûa oâng. Chaéc haún, khoâng phaûi laø caùi thôøi khoaûng ñaùnh daáu söï gaëp gôõ giöõa phong traøo trieát hoïc ñöùc vôùi nhöõng phaùt trieån môùi cuûa vaên hoùa do thaùi. Ñaõ chöøng ba chuïc naêm qua Mendelssohn cuøng vôùi Lessing vaãn ôû ngaõ ba ñöôøng naøy. Nhöng tôùi luùc naøy, vaên hoùa do thaùi ñaõ xem ra ñöôïc keå ñeán trong tö töôûng ñöùc – ñieàu maø Lessing ñaõ tìm caùch thöïc hieän trong ngöôøi Do thaùi/Die Juden (1749) – hay coøn muoán khai thoâng nhöõng vaán ñeà chung cho tö töôûng do thaùi vaø trieát hoïc ñöùc: ñoù laø ñieàu Mendelssohn ñaõ laøm trong nhöõng Ñaøm luaän veà söï baát töû cuûa linh hoàn/Entretiens sur l’immortaliteù de l’aâme [nguyeân baûn tieáng ñöùc laø: Phadon oder liber die Unsterblichkeit der Seele (1767,1768,1769). Vôùi hai baûn vaên ñaõ xuaát hieän treân Nguyeät san Berlin, Aufklarung ñöùc vaø Haskala do thaùi xem ra thuoäc veà cuøng moät lòch söû; chuùng tìm kieám xaùc ñònh xem thuoäc veà quaù trình chung naøo. Vaø döôøng nhö ñoù cuõng laø moät caùch thoâng baùo chaáp nhaän moät ñònh meänh chung, maø ngöôøi ta bieát phaûi daãn ñeán taán kòch naøo.
2/ Nhöng coøn hôn theá nöõa. Töï noù vaø trong truyeàn thoáng cô ñoác, baûn vaên naøy ñaët ra moät vaán ñeà môùi.
Chaéc chaén khoâng phaûi laàn ñaàu tieân maø tö töôûng trieát lyù tìm kieám phaûn tænh treân hieän taïi rieâng cuûa noù. Nhöng moät caùch khaùi quaùt, ngöôøi ta coù theå noùi , phaûn tænh naøy tôùi nay mang ba hình thöùc chính.
*
* ngöôøi ta coù theå hình dung hieän taïi laø thuoäc veà moät thôøi ñaïi nhaát ñònh cuûa theá giôùi, phaân bieät vôùi nhöõng thôøi ñaïi khaùc qua moät vaøi caù tính rieâng, hay phaân caùch vôùi nhöõng thôøi ñaïi khaùc qua moät vaøi kòch bieán. Nhö vaäy trong thieân Chính trò cuûa Platon, nhöõng ngöôøi ñoái thoaïi vôùi nhau nhaän bieát ra laø hoï cuøng thuoäc veà moät trong nhöõng caùch maïng cuûa theá giôùi, ôû ñoù theá giôùi ñaûo loän, vôùi taát caû nhöõng thaønh quaû tieâu cöïc coù theå xaûy ra.
* ngöôøi ta cuõng coù theå tra hoûi hieän taïi ñeå toan tính giaûi maõ nhöõng daáu chæ thoâng baùo moät dieãn bieán keá tieáp trong hieän taïi. ÔÛ ñoù coù nguyeân lyù cuûa moät loaïi thoâng dieãn hoïc lòch söû maø Augustin coù theå laø moät ñieån hình;
ngöôøi ta cuõng coù theå phaân tích hieän taïi nhö moät ñieåm chuyeån bieán veà bình mnh cuûa moät theá giôùi môùi. Chính ñoù laø ñieàu Vico moâ taû trong chöông cuoái Nhöõng nguyeân lyù cuûa trieát hoïc lòch söû/Principii di una scienza nuova d’interno alla comune natura delle nazioni (1725); ñieàu maø oâng thaáy “hieän nay”, chính laø “neàn vaên minh toaøn dieän nhaát traûi roäng khaép caùc daân toäc maø ña soá naèm trong moät vaøi ñeá cheá lôùn”; ñoù cuõng laø “chaâu AÂu röïc rôõ cuûa moät neàn vaên minh voâ song”, roát cuoäc ñaõ saûn xuaát ra “moïi cuûa caûi taïo thaønh söï phong phuù cuûa ñôøi soáng con ngöôøi”.
Hay caùch thöùc maø Kant ñaït vaán naïn veà Khai saùng/Aufklarung hoaøn toaøn khaùc – khoâng phaûi moät thôøi ñaïi cuûa theá giôùùi con ngöôøi ñang soáng, cuõng khoâng phaûi moät bieán coá maø ngöôøi ta nhaän ra nhöõng daáu chæ, cuõng khoâng phaûi bình minh cuûa moät thaønh töïu. Kant ñònh nghóa Khai saùng moät caùch haàu nhö tieâu cöïc, nhö moät Ausgang, moät “loái ra”, moät “loái thoaùt”. Trong nhöõng baûn vaên khaùc cuûa oâng veà lòch söû, roõ raøng laø Kant ñaët nhöõng vaán naïn veà nguoàn goác hay xaùc ñònh cöùu caùnh beân trong cuûa moät quaù trình lòch söû. Trong baûn vaên veà Khai saùng, vaán naïn lieân heä tôùi thôøi söï thuaàn tuùy. Oâng khoâng tìm caùch hieåu hieän taïi khôûi töø moät toaøn dieän hay moät thaønh töïu töông lai. Oâng tìm kieám moät söï dò bieät: dò bieät naøo hieän taïi ñöa ra ñoái vôùi quaù khöù?
3/ Toâi seõ khoâng ñi vaøo chi tieát cuûa baûn vaên thöôøng khoâng saùng suûa laém maëc daàu vaén goïn. Toâi chæ muoán neâu ra ba boán neùt theo toâi quan troïng ñeå hieåu taïi sao Kant ñaët ñeå vaán naïn trieát hoïc veà hieän taïi.
Kant chæ ra ngay laø “loái ra” naøy tieâu bieåu Khai saùng laø moät quaù trình ñöa chuùng ta ra khoûi tình traïng “aáu tró”. OÂng hieåu “aáu tró “ theo nghóa laø moät tình traïng nhaát ñònh cuûa yù chí baét chuùng ta phaûi chaáp nhaän quyeàn haønh cuûa ngöôøi khaùc daãn daét chuùng ta trong nhöõng lónh vöïc phaûi söû duïng tôùi lyù trí. Kant ñöa ra ba ví duï: chuùng ta ôû trong tình traïng aáu tró khi moät quyeån saùch ñieàu ñoäng chuùng ta thay vì duøng nhaän thöùc, khi moät ngöôøi giaùm hoä tinh thaàn ñieàu ñoäng chuùng ta thay vì duøng löông tri, hay khi moät thaøy thuoác quyeát ñònh thay ta veà cheá ñoä aên uoáng ( coù theå ghi nhaän deã daøng ôû ñaây danh muïc cuûa ba phaàn pheâ phaùn, maëc daàu baûn vaên khoâng noùi ra roõ raøng ñieàu ñoù). Trong moïi tröôøng hôïp, Khai saùng ñöôïc xaùc ñònh bôûi söï caûi thieän moái quan heä tieàn hieän giöõa yù chí, quyeàn haønh vaø söû duïng lyù trí.
Cuõng caàn löu yù laø loái ra naøy ñöôïc Kant trình baøy moät caùch khaù haøm hoà. Oâng neâu ñaëc thò noù nhö moät söï kieän, moät quaù trình ñang dieãn ra; nhöng oâng cuõng trình baøy noù nhö moät nhieäm vuï vaø moät boån phaän. Ngay töø ñoaïn thöù nhaát, oâng ñaõ ghi nhaän laø con ngöôøi phaûi chòu traùch nhieäm veà tình traïng aáu tró cuûa mình. Phaûi nhaän thöùc laø chæ coù theå thoaùt ra baèng moät bieán ñoåi töï mình laøm laáy cho mình. Moät caùch minh thi, Kant noùi Khai saùng naøy coù moät “tieâu ngöõ” (Wahlspruch): maø tieâu ngöõ, laø moät neùt ñaëc tröng nhôø ñoù ngöôøi ta coù theå nhaän bieát; ñoù cuõng laø moät meänh leänh ñaët ra cho chính mình vaø ñaët ra cho ngöôøi khaùc. Vaø ñaâu laø meänh leänh naøy? Aude saper, “haõy can ñaûm, ñaûm löôïc ñeå bieát”. Vaäy phaûi coi Khai saùng vöøa laø moät quaù trình maø con ngöôøi döï phaàn taäp theå vaø moät haønh vi can ñaûm thöïc hieän moät caùch caù nhaân. Chuùng vöøa laø nhöõng thaønh toá vaø taùc nhaân cuûa cuøng quaù trình. Chuùng coù theå laø nhöõng dieãn vieân trong khuoân khoå chuùng döï phaàn; vaø taïo ra trong khuoân khoå maø con ngöôøi quyeát ñònh laøm nhöõng dieãn vieân thieän nguyeän trong ñoù.
Moät khoù khaên thöù ba ôû ñoù trong baûn vaên cuûa Kant, nôi söû duïng töø ngöõ Nhaân loaïi/Menschheit.Ngöôøi ta bieát söï quan troïng cuûa töø ngöõ naøy trong quan nieäm cuûa Kant veà lòch söû. Coù caàn phaûi hieåu laø toaøn boä nhaân loaïi ôû trong quaù trình cuûa Khai saùng khoâng? Vaø trong tröôøng hôïp naøy, phaûi hình dung Khai saùng laø moät bieán ñoåi lòch söû ñoäng tôùi söï toàn taïi chính trò vaø xaõ hoäi cuûa taát caû moïi ngöôøi treân maët traùi ñaát. Hay phaûi hieåu laø moät bieán ñoåi taùc ñoäng ñeán caùi gì caáu thaønh nhaân tính cuûa con ngöôøi? Vaø caâu hoûi ñaët ra khi ñoù laø bieát caùi gì laø bieán ñoåi naøy. Cuõng ôû ñoù, giaûi ñaùp cuûa Kant khoâng loät boû moät haøm hoà nhaát ñònh. Trong moïi tröôøng hôïp, döôùi moïi tình theá ñôn giaûn, noù coøn khaù phöùc taïp.
Kant xaùc ñònh hai ñieàu kieän chuû yeáu ñeå cho nhaân loaïi ra khoûi tình huoáng aáu tró. Vaø caû hai ñieàu kieän naøy vöøa thuoäc veà tinh thaàn vaø ñònh cheá, vöøa laø ñaïo ñöùc vaø chính trò.
Ñieàu kieän ñaàu tieân laø phaûi phaân bieät caùi gì do vaâng leänh vaø caùi gì thuoäc söû duïng lyù trí. Ñeå neâu ra ñaëc tröng ngaén goïn veà tình traïng aáu tró, Kant keå ra dieãn ngöõ phoå thoâng: “Haõy vaâng lôøi, ñöøng lyù luaän”: theo oâng ñoù laø hình thaùi thöôøng dieãn ra trong kyû luaät nhaø binh, quyeàn theá chính trò, giaùo quyeàn. Nhaân loaïi seõ tröôûng thaønh khoâng phaûi khi khoâng vaâng lôøi nöõa, nhöng laø khi ngöôøi ta noùi: “Haõy vaâng lôøi, vaø coù theå lyù luaän khi naøo baïn muoán.” Phaûi ghi nhaän laø töø ngöõ ñöùc duøng ôû ñaây laø rasonieren; töø ngöõ naøy, cuõng thaáy duøng trong nhöõng cuoán Pheâ phaùn, khoâng lieân quan gì ñeán moät söû duïng naøo ñoù cuûa lyù trí, nhöng tôùi moät söû duïng lyù trí trong ñoù lyù trí khoâng coù cöùu caùnh naøo khaùc chính noù; rasonieren, lyù luaän vì lyù luaän. Vaø Kant cho nhöõng ví duï, xem ra cuõng hoaøn toaøn dung tuïc: traû thueá, nhöng coù theå lyù luaän chöøng naøo ngöôøi ta muoán noùi veà taøi chính, ñoù chính laø caùi ñaëc tröng tình traïng tröôûng thaønh; hay coøn ñoan chaéc phuïng vuï cuûa moät giaùo xöù khi ngöôøi ta laø muïc sö, tuaân thuû nhöõng nguyeân taéc cuûa Giaùo hoäi cuûa mình, nhöng lyù luaän nhö khi ngöôøi muoán baøn veà nhöõng giaùo lyù.
Ngöôøi ta coù theå nghó chaúng coù gì khaùc bieät vôùi ñieàu ngöôøi ta hieåu veà töï do löông tri, töø theá kyû 16: quyeàn suy nghó nhö ta muoán, mieãn laø phaûi vaâng leänh.Hoaëc ôû ñoù Kant ñaõ ñöa ra moät phaân bieät khaùc maø can döï vaøo moät caùch ñaùng ngaïc nhieân. Ñoù laø söï phaân bieät giöõa söû duïng rieâng tö vaø söû duïng coâng coäng cuûa lyù trí. Nhöng ngöôøi ta coù theå boå tuùc theâm laø lyù trí phaûi ñöôïc töï do trong söû duïng coâng coäng vaø phaûi tuaân thuû trong söû duïng rieâng tö. Ñoù laø ñieàu nghòch laïi, töøng chöõ vôùi caùi ngöôøi ta goïi laø töï do cuûa yù thöùc.
Nhöõng caàn phaûi minh ñònh theâm moät chuùt. Theo Kant, söû duïng tö rieâng lyù trí laøgì? Ñaâu laø lónh vöïc maø noù thöïc haønh? Kant noùi, con ngöôøi taïo ra moät söû duïng rieâng tö cuûa lyù trí, khi con ngöôøi laø “moät boä phaän trong moät maùy”; coù nghóa laø khi con ngöôøi giöõ moät vai troø dieãn ra trong xaõ hoäi vaø trong nhöõng chöùc naêng thi haønh: laø ngöôøi lính, coù nhöõng thueá phaûi traû, ñang taïi nhieäm trong thaùnh ñöôøng, laø coâng nhaân vieân nhaø nöôùc, taát caû ñieàu naøy taïo cho con ngöôøi moät maûng ñaëc bieät trong xaõ hoäi; con ngöôøi thaáy ôû ñoù trong moät vò trí nhaát ñònh, phaûi aùp duïng nhöõng quy luaät vaø theo ñuoåi nhöõng cöùu caùnh ñaëc bieät. Kant khoâng ñoøi hoûi ngöôøi ta thöïc haønh moät söï tuaân thuû muø quaùng toài teä; nhöng ngöôøi ta phaûi taïo ra cho lyù trí cuûa mình moät söû duïng thích nghi vôùi nhöõng hoaøn caûnh xaùc ñònh; vaø lyù trí khi ñoù phaûi tuaân theo nhöõng cöùu caùnh ñaëc thuø naøy. Khoâng theå coù ôû ñoù söû duïng töï do cuûa lyù trí.
Ngöôïc laïi, khi ngöôøi ta chæ lyù luaän ñeå söû duïng lyù trí, khi ngöôøi ta lyù luaän moät caùch hôïp lyù ( vaø khoâng phaûi nhö boä phaän cuûa maùy moùc), khi ngöôøi ta lyù luaän nhö moät thaønh vieân cuûa nhaân loaïi höõu lyù, luùc ñoù söû duïng lyù trí phaûi ñöôïc töï do vaøcoâng coäng. Khai saùng khoâng chæ laø quaù trình trong ñoù nhöõng caù nhaân nhaän thaáy ñöôïc baûo ñaûm töï do rieâng tö cho tö töôûng. Coù Khai saùng khi coù söï choàng chaát giöõa söû duïng hoã bieán, söû duïng töï do vaø söû duïng coâng coäng cuûa lyù trí.
Ñieàu naøy daãn chuùng ta tôùi vaán naïn thöù tö ñaët ra trong baûn vaên cuûa Kant. Ngöôøi ta nhaän ra laø söû duïng phoå bieán cuûa lyù trí ( ôû ngoaøi moïi cöùu caùnh ñaëc thuø) laø söï vieäc cuûa chính chuû theå vôùi tö caùch caù theå; ngöôøi ta cuõng nhaän ra laø töï do cuûa söû duïng naøy coù theå ñöôïc baûo ñaûm moät caùch thuaàn tieâu cöïc do vieäc vaéng maët moïi truy caàu choáng laïi noù; nhöng laøm sao baûo ñaûm moät söû duïng coâng coäng cuûa lyù trí naøy? Khai saùng nhö ta thaáy khoâng theå nhaän thöùc ñöôïc ñôn giaûn nhö moät quaù trình chung chung taùc ñoäng toaøn theå nhaân loaïi; noù khoâng theå ñöôïc nhaän thöùc ñôn giaûn nhö moät boån phaän sai khieán moïi caù nhaân: khai saùng hieän ra giôø ñaây nhö moät vaán ñeà chính trò. Trong moïi tröôøng hôïp, vaán naïn ñaët ra laø bieát taïi sao söû duïng lyù trí coù theå mang hình thöùc coâng coäng thieát yeáu vôùi noù, taïi sao ñaûm löôïc hieåu bieát coù theå thöïc thi giöõa thanh thieân baïch nhaät, trong khi nhöõng caù nhaân cuõng tuaân thuû y chang nhö vaäy. Vaø Kant, ñeå keát thuùc, ñaõ ñeà nghò hoaøng ñeá Freùdeùric 11, trong nhöõng lôøi leõ khaù kín ñaùo, moät loaïi kheá öôùc. Ñieàu maø ngöôøi ta coù theå goïi laø kheá öôùc cuûa chuyeân chính thuaàn lyù vôùi lyù trí töï do: söû duïng coâng coäng vaø töï do cuûa lyù trí töï trò seõ laø baûo ñaûm toát nhaát cho vaâng lôøi, tuy nhieân vôùi ñieàu kieän laø nguyeân taéc chính trò maø noù tuaân thuû phaûi phuø hôïp vôùi lyù trí phoå bieán.
Taïm gaùc laïi baûn vaên ôû ñaây. Toâi khoâng coi noù nhö coù theå taïo thaønh moät mieâu taû chính ñaùng cuûa Khai saùng; vaø toâi nghó, khoâng söû gia naøo thoûa maõn ôû ñoù ñaëng phaân tích nhöõng bieán thaùi xaõ hoäi, chính trò vaø vaên hoùa xaûy ra vaøo cuoái theá kyû 18.
Tuy nhieân, daàu noù chæ coù tính nhaát thôøi, vaø khoâng muoán cho noù moät vò trí quaù ñaùng trong toaøn boä taùc phaåm cuûa Kant, toâi nghó laø cuõng phaûi nhaán maïnh ñeán moái lieân laïc giöõa baøi vieát ngaén naøy vôùi ba boä Pheâ phaùn. Quaû thöïc oâng mieâu taû Khai saùng nhö thôøi khoaûng maø nhaân loaïi ñi söû duïng lyù trí rieâng cuûa mình, khoâng bò chi phoái bôûi quyeàn haønh naøo; ñoù cuõng laø thôøi khoaûng maø Pheâ phaùn laø thieát yeáu, vì noù ñoùng vai troø xaùc ñònh nhöõng ñieàu kieän trong ñoù söû duïng lyù trí laø chính ñaùng ñeå xaùc ñònh ñieàu gì ngöôøi ta coù theå nhaän thöùc, ñieàu gì coù theå laøm vaø ñieàu gì cho pheùp hy voïng. Chính vieäc söû duïng khoâng chính ñaùng cuûa lyù trí laøm naåy sinh ra cuøng vôùi aûo töôûng, chuû nghóa giaùo ñieàu vaø khoâng coù töï trò; ñaûo laïi, khi söû duïng chính ñaùng lyù trí roõ raøng xaùc ñònh trong nhöõng nguyeân taéc cuûa noù laø luùc töï trò cuûa noù ñöôïc baûo ñaûm. Pheâ phaùn trong moät hình thöùc naøo ñoù laø quyeån saùch beân bôø lyù trí trôû thaønh chuû yeáu trong Khai saùng; vaø ngöôïc laïi, Khai saùng laø thôøi ñaïi cuûa Pheâ phaùn.
Toâi nghó cuõng phaûi nhaán maïnh ñeán quan heä giöõa baûn vaên naøy cuûa Kant vôùi nhöõng baûn vaên khaùc vieát veà lòch söû. Phaàn lôùn nhöõng baûn vaên naøy tìm kieám xaùc ñònh cöùu caùnh beân trong cuûa thôøi tính vaø maáu choát hoaøn taát lich söû nhaân loaïi. Theá neân phaân tích Khai saùng, khi xaùc ñònh noù nhö neûo ñöôøng ñeán tình traïng tröôûng thaønh, ñaët ñònh thôøi söï ñoái vôùi vaän ñoäng toaøn boä vaø nhöõng chieáu kích cô baûn cuûa noù. Nhöng ñoàng thôøi noù chæ ra laøm theá naøo, trong thôøi khoaûng thöïc taïi naøy, moãi ngöôøi nhaän ra traùch nhieäm theo moät caùch thöùc nhaát ñònh trong quaù trình toaøn dieän naøy.
Giaû thuyeát toâi muoán ñöa ra laø baûn vaên nhoû naøy quaû thaät ôû vò trí baûn leà cuûa phaûn tænh pheâ phaùn vaø phaûn tænh veà lòch söû. Ñoù laø moät phaûn tænh cuûa Kant veà thöïc teá trong söï nghieäp cuûa oâng. Chaéc haún ñaây khoâng phaûi laø laàn thöù nhaát moät trieát gia ñöa ra nhöõng lyù luaän veà vieäc oâng döï truø taùc phaåm cuûa mình ôû vaøo moät thôøi khoaûng naøo ñoù. Nhöng ñoái vôùi toâi ñaây laø laàn ñaàu tieân moät trieát gia ñaõ lieân keát moät caùch chaët cheõ vaø töï noäi, yù nghóa taùc phaåm cuûa mình ñoái vôùi nhaän thöùc, moät phaûn tænh veà lòch söû vaø moät phaân tích rieâng veà thôøi khoaûng ñaëc thuø maø oâng vieát vaø chính vì leõ ñoù maø oâng vieát. Phaûn tænh veà “ngaøy nay” nhö moät khu bieät trong lòch söû vaø nhö moät ñoäng löïc cho moät nhieäm vuï trieát lyù ñaëc thuø ñoái vôùi toâi quaû laø caùi môùi meû cuûa baûn vaên naøy.
Vaø, khi xeùt nghó noù nhö vaäy, döôøng nhö theo toâi ngöôøi ta coù theå nhaän ra moät khôûi ñieåm: phaùc thaûo ñieàu maø ngöôøi ta coù theå goïi laø thaùi ñoä cuûa hieän ñaïi.
Toâi bieát ngöôøi ta thöôøng noùi veà hieän ñaïi nhö moät thôøi ñaïi hay trong moïi tröôøng hôïp nhö moät toaøn boä nhöõng neùt ñaëc tröng cöûa moät thôøi ñaïi; ngöôøi ta ñònh vò noù treân moät lòch ñoà maø tröôùc noù laø moät tieàn hieän ñaïi, ít nhieàu coù tính ngaây thô hay coå huû vaø tieáp sau laø moät “haäu hieän ñaïi” bí aån vaø ñaùng sôï. Vaø roài thì ngöôøi ta töï hoûi xem hieän ñaïi taïo thaønh keá tuïc cuûa Khai saùng vaø phaùt trieån cuûa noù, hay phaûi thaáy ôû ñoù moät ñoaïn tuyeät hay bieán leäch ñoái vôùi nhöõng nguyeân taéc caên baûn cuûa theá kyû 18.
Khi tham khaûo baûn vaên cuûa Kant, toâi töï hoûi laø ngöôøi ta khoâng theå xem hieän ñaïi nhö moät thaùi ñoä hôn laø moät thôøi kyø cuûa lòch söû. Thaùi ñoä theo choã toâi muoán noùi ôû ñaây laø moät phöông thöùc quan heä ñoái vôùi thôøi söï; moät choïn löïa töï nguyeän laäp thaønh bôûi nhieàu ngöôøi; sau roát, laø moät phöông caùch suy nghó vaø caûm nghó, cuõng nhö moät phöông caùch haønh ñoäng vaø öùng xöû ñaùnh daáu moät phaän söï vaø bieåu hieän nhö moät nhieäm vuï. Chaéc haún, gaàn gioáng nhö caùi maø ngöôøi hy lap goïi laø eâthos. Quaû thöïc, thay vì muoán phaân bieät “thôøi hieän ñaïi” vôùi nhöõng thôøi kyø “tieàn” hay “haäu hieän ñaïi”, toâi nghó toát hôn ta neân xem thaùi ñoä cuûa hieän ñaïi ra laøm sao, keå töø luùc hình thaønh, trong töông tranh vôùi nhöõng thaùi ñoä cuûa “choáng hieän ñai”.
Ñeå ñònh tính ngaén goïn thaùi ñoä hieän ñaïi naøy, toâi laáy moät ví duï haàu nhö caàn thieát: veà Baudelaire vì nôi oâng ta coù theå nhaän thaáy khaùi quaùt moät trong nhöõng yù thöùc saéc beùn nhaát cuûa hieän ñaïi vaøo theá kyû 19.
1/ Ngöôøi ta thöôøng thöû ñònh tính hieän ñaïi qua yù thöùc veà tính giaùn ñoaïn cuûa thôøi gian: ñoaïn tuyeät vôùi truyeàn thoáng, caûm tính veà caùi môùi, choaùng ngôïp veà nhöõng gì xaûy ra. Vaø ñoù chính laø ñieàu Baudelaire muoán noùi khi oâng ñònh nghóa hieän ñaïi qua “caùi quaù ñoä, caùi thoaùng qua, caùi ngaãu nhieân”. Nhöng ñoái vôùi oâng, hieän ñaïi khoâng phaûi laø nhìn nhaän vaø chaáp nhaän caùi vaän ñoäng thöôøng cöûu naøy; traùi laïi phaûi coù moät thaùi ñoä nhaát ñònh ñoái vôùi caùi vaän ñoäng naøy; vaø thaùi ñoä töï nguyeän, khoù khaên nhaèm naém baét ñöôïc caùi gì laø vónh cöûu khoâng phaûi ôû beân ngoaøi khoaûnh khaéc hieän taïi, hay ñaèng sau noù, nhöng ngay trong noù. Hieän ñaïi phaân bieät vôùi phöông thöùc chæ ñi theo gioøng thôøi gian; ñoù laø thaùi ñoä cho pheùp naém ñöôïc caùi gì laø “haøo khí” trong thôøi hieän taïi. Hieän ñaïi khoâng laø moät söï kieän cuûa caûm tính ñoái vôùi caùi hieän taïi thoaùng qua; chính laø moät yù chí “taïo haøo khí” hieän taïi.
Toâi chæ keå ra ñieàu maø Baudelaire noùi veà hoäi hoïa cuûa nhöõng nhaân vaät hieän ñaïi. Baudelaire cheá nhaïo nhöõng hoïa só thaáy loái aên baän cuûa ngöôøi ta trong theá kyû 19 quaù xaáu neân chæ muoán trình baøy nhöõng chieác aùo thuïng coå ñaïi. Nhöng caùi hieän ñaïi cuûa hoäi hoïa khoâng phaûi oû choã ñöa vaøo nhöõng trang phuïc ñen trong moät böùc tranh. Nhaø hoïa só hieän ñaïi phaûi laø ngöôøi tröng ra chieác aùo leã aûm ñaïm naøy nhö “trang phuïc caàn thieát cuûa thôøi ñaïi chuùng ta”. Chính laø ngöôøi laøm cho nhìn ra, trong thôøi trang naøy, moái quan heä coát caùn, thöôøng tröïc, aùm aûnh maø thôøi ñaïi chuùng ta ñoái dieän vôùi caùi cheát. “Y phuïc ñen vaø aùo leã khoâng nhöõng coù caùi veû ñeïp thi vò, bieåu hieän cuûa söï bình ñaúng phoå bieán, maø coøn laø thi tính bieåu hieän taâm hoàn coâng chuùng; moät ñaùm dieãn haønh ñoâng ñaûo nhöõng phu ñoøn ñaùm ma cuûa chính trò, tình nhaân, vaø tö saûn. Taát caû chuùng ta chaøo möøng ñaùm tang nhö theá.” Ñeå chæ ñònh thaùi ñoä hieän ñaïi naøy, ñoâi khi Baudelaire duøng moät loái noùi bieán ngöõ raát coù yù nghóa, bôûi noù ñöôïc trình baøy döôùi hình thöùc moät chaâm ngoân: “Baïn khoâng coù quyeàn khinh khi hieän taïi.”
2/ Ñaõ ñaønh caùi haøo khí hoùa naøy thaät caéc côù. Chaúng nhaèm ñeå thaàn thaùnh hoùa, trong thaùi ñoä hieän ñaïi, caùi thôøi khoaûng ñaëng toan tính duy trì hay laøm cho noù tröôøng cöûu. Hôn nöõa cuõng khoâng nhaèm thaâu gaët noù nhö moät kyø quan mong manh vaø haáp daãn: ñoù laø ñieàu maø Baudelaire goïi laø moät thaùi ñoä “rong chôi”. Caùi rong chôi baèng loøng môû maét, chuù taâm vaø thu löôïm trong kyû nieäm. Baudelaire ñem con ngöôøi hieän ñaïi ra ñoái laäp vôùi con ngöôøi rong chôi: “Haén ñi, haén chaïy, haén tìm. Chaéc haún, con ngöôøi naøy, con ngöôøi coâ ñoäc ñöôïc phuù cho moät trí töôûng linh hoaït, thöôøng nhaøn du ngang qua sa maïc lôùn cuûa nhaân loaïi, coù moät muïc dích cao hôn muïc ñích cuûa keû rong chôi thuaàn tuùy, moät muïc ñích khaùi quaùt hôn, khaùc hôn laø khoaùi laïc phuø du cuûa hoaøn caûnh. Haén tìm kieám ñieàu maø chuùng ta ñöôïc pheùp goïi laø hieän ñaïi. Ñoái voùi haén, phaûi toaùt ra töø thôøi thöôïng ñieàu gì coù theå chöa caùi thi tính trong tính lòch söû.” Vaø Baudelaire ñem nhaø hoaït hoïa Canstantin Guys ra laøm ví duï cho hieän ñaïi. Nhìn beà ngoaøi, ñoù laø moät keû rong chôi, moät ngöôøi söu taäp nhöõng kyø vaät; oâng ta laø “ngöôøi cuoái cuøng coøn naán naù khaép choán naøo aùnh saùng coù theå choùi loïi, thô phuù coù theå vang ñoäng, ñôøi soáng coù theå naåy nôû, aâm nhaïc coù theå rung ñoäng, khaép choán naøo moät ñam meâ coù theå ñeå maét tôùi, khaép choán naøo con ngöôøi töï nhieân vaø con ngöôøi öôùc leä loä ra trong moät veû ñeïp kyø quaùi, khaép choán naøo maët trôøi thaép saùng nhöõng nieàm hoan laïc thoaùng qua cuûa con vaät ñoài truïy.”
Nhöng thaät laàm laãn. Constantin Guys khoâng phaûi laø keû rong chôi; thöïc ra döôùi maét Baudelaire, ñoù laø nhaø hoïa só hieän ñaïi ñuùng nghóa, vaøo thôøi ñieåm maø toaøn theá giôùi chìm trong giaác nguû, rieâng oâng baét tay vaøo coâng vieäc vaø bieán hoùa noù. Bieán hoùa khoâng phaûi laø tieâu dieät caùi hieän thöïc, nhöng laø moät troø chôi khoù giöõa chaân lyù cuûa hieän thöïc vaø thöïc taäp cuûa töï do; nhöõng söï vaät “töï nhieân” trôû neân “töï nhieân hôn”, nhöõng söï vaät “ñeïp” trôû neân “ñeïp hôn” vaø nhöõng söï vaät ñaëc thuø coù veû “ñöôïc phuù cho moät ñôøi soáng ñaày nhieät huyeát nhö taâm hoàn cuûa taùc giaû”. Ñoái vôùi thaùi ñoä hieän ñaïi, giaù trò cao caû cuûa hieän tai khoâng theå taùch rôøi vôùi söï haêng haùi töôûng töôïng noù, töôûng töôïng noù khaùc vôùi caùi hieän coù vaø bieán ñoåi noù khoâng nhaèm huûy dieät, nhöng naém baét noù trong caùi noù hieän coù. Tính hieän ñaïi cuûa Baudelaire laø moät thöïc taäp maø söï chuù taâm tuyeät ñænh vaøo hieän thöïc ñöông ñaàu vôùi thöïc tieãn cuûa moät töï do vöøa toân troïng vöøa xaâm phaïm caùi hieän thöïc naøy.
3/ Tuy vaäy, ñoái vôùi Baudelaire, hieän ñaïi khoâng ñôn giaûn laø hình thöùc quan heä vôùi hieän taïi, coøn laø moät caùch thöùc quan heä phaûi laäp ra cho noù. Thaùi ñoä töï nguyeän cuûa hieän ñaïi gaén lieàn vôùi moät chuû nghóa khoå haïnh caàn thieát. Laø hieän ñaïi, khoâng phaûi laø töï baèng loøng vôùi caùi hieän coù trong gioøng luõ thôøi khoaûng troâi qua; chính laø töï ñaêït mình nhö moät ñoái taùc cuûa moät khoå luyeän phöùc taïp vaø kieân trì: ñieàu maø Baudelaire goïi, theo ngöõ vöïng cuûa thôøi ñaïi, laø “chuû nghóa ñua ñoøi”. Toâi seõ khoâng nhaéc laïi nhöõng trang saùch quaù quen thuoäc: nhöõng trang saùch noùi veà baûn tính “ thoâ thieån, traàn tuïc, oâ troïc”; nhöõng trang saùch veà söï noåi loaïn caàn thieát cho con ngöôøi ñoái vôùi chính mình; nhöõng trang saùch veà “hoïc thuyeát thanh lòch” ñaët ñeå “cho nhöõng tín ñoà tham voïng vaø heøn moïn” moät kyû luaät chuyeân chính hôn nhöõng kyû luaät kinh khuûng nhaát cuûa nhöõng toân giaùo; sau cuøng laø nhöõng trang saùch noùi veà chuû nghóa khoå haïnh cuûa keû ñua ñoøi taïo ra töø theå xaùc, uùng xöû, nhöõng tình caûm vaø ñam meâ, hieän höõu cuûa mình moät taùc phaåm ngheä thuaät. Con ngöôøi hieän ñaïi, theo Baudelaire, khoâng phaûi laø con ngöôøi khôûi töø khaùm phaù chính mình, nhöõng ñieàu bí maät vaø chaân lyù aån daáu cuûa haén; haén laø ngöôøi tìm kieám töï cheá ra mình. Tính hieän ñai naøy khoâng giaûi phoùng con ngöôøi khoûi baûn theå rieâng mình; noù troùi buoäc con ngöôøi vaøo nhieäm vuï töï reøn luyeän mình.
4/ Sau heát, toâi chæ theâm moät ñieàu. Caùi haøo khí hoùa caéc côù naøy cuûa hieän taïi, caùi troø töï do vôùi hieän thöïc nhaém bieán hoùa noù, caùi trui luyeän khaéc khoå baûn thaân naøy, Baudelaire khoâng quan nieäm laø coù choã ñöùng trong xaõ hoäi hay trong chính giôùi. Chuùng chæ coù theå phaùt sinh trong moät moâi tröôøng khaùc maø Baudelaire goïi laø ngheä thuaät.
Toâi khoâng coù yù tom goùp trong moät vaøi neùt naøy bieán coá lòch söû phöùc taïp laø Khai saùng ôû cuoái theá kyû 18, cuõng nhö thaùi ñoä hieän ñaïi döôùi nhöõng hình thaùi khaùc nhau coù theå dieãn ra trong hai theá kyû qua.
Moät maët, toâi muoán nhaán maïnh ñeán caùi goác reã trong Khai saùng cuûa moät loaïi tra hoûi trieát lyù vöøa ñaët vaán ñeà quan heä vôùi hieän taïi, phöông thöùc hieän höõu lòch söû vaø caáu thaønh baûn thaân nhö moät chuû theå töï trò; maët khaùc, toâi muoán nhaán maïnh ñeán sôïi giaây coät chuùng ta theo caùch thöùc naøy vaøo Khai saùng khoâng phaûi laø trung thaønh vôùi nhöõng nhaân toá cuûa hoïc thuyeát, nhöng laø phuïc hoaït thöôøng tröïc cuûa moät thaùi ñoä; ñieàu ñoù coù nghóa laø moät eâthos trieát lyù coù theå ñònh tính nhö theå pheâ phaùn thöôøng tröïc caùi hieän höõu lòch söû cuûa chuùng ta. Chính caùi eâthos naøy laø ñieàu toâi muoán neâu ra ñaëc tính moât caùch ngaén goïn sau ñaây.
A.Veà maët tieâu cöïc. 1/ caùi eâthos naøy tröôùc tieân haøm yù laø ngöôøi ta phuû nhaän ñieàu toâi goïi moät caùch tuøy tieän laø ‘moät thöù haêm doïa” Khai saùng.Toâi nghó Khai saùng cuõng nhö toaøn boä nhöõng bieán coá chính trò, kinh teá, xaõ hoäi, ñònh cheá, vaên hoùa maø chuùng ta vaãn coøn phuï thuoäc phaàn lôùn, taïo thaønh moät lónh vöïc phaân tích öu tieân. Toâi cuõng nghó, Khai saùng nhö moät coâng cuoäc nhaèm noái lieàn baèng moät moái lieân laïc quan heä söï tieán boä cuûa chaân lyù vaø lòch söû cuûa töï do, ñaõ taïo ra moät vaán naïn trieát lyù vaãn coøn ñaët ra cho chuùng ta. Sau cuøng toâi nghó – toâi ñaõ coá chæ ra nhaân töø baûn vaên cuûa Kant – noù ñaõ xaùc ñònh moät caùch theá trieát lyù.
Nhöng ñieàu ñoù khoâng coù nghóa laø phaûi theo hay choáng Khai saùng. Ñieàu ñoù cuõng roõ raøng muoán noùi laø phaûi phuû nhaän taát caû nhöõng gì bieåu hieän döôùi daïng moät löïa choïn quaù ñôn giaûn vaø chuyeân ñoaùn: hoaïc baïn phaûi chaáp nhaän Khai saùng, vaø baïn vaãn coøn oû trong truyeàn thoáng chuû nghóa duy lyù cuûa noù ( ñieàu naøy, ñoái vôùi moät soá ngöôøi ñöôïc coi laø tích cöïc vaø traùi laïi voùi moät soá ngöôøi khaùc laïi laø moät cheâ traùch); hoaëc baïn pheâ phaùn Khai saùng vaø khi ñoù baïn toan tính thoaùt khoûi nhöõng nguyeân taéc thuaàn lyù naøy (ñieàu naøy coù theå moät laàn nöõa coi nhö coù phaàn toát vaø xaáu). Vaø khoâng phaûi ra hoûi caùi haêm doïa naøy laø ñöa vaøo ñöôïc nhöõng saéc thaùi “bieän chöùng” trong khi tìm kieám xaùc ñònh ñöôïc caùi gì coù theå laø toát hay xaáu trong Khai saùng.
Phaûi thöû ñi phaân tích chính chuùng ta nhö theå nhöõng hieän höõu ñöôïc xaùc ñònh veà maët lòch söû, moät phaàn naøo, bôûi Khai saùng. Ñieàu naøy haøm nguï moät daõy nhöõng ñieàu tra lòch söû coù khaû naêng chính xaùc caøng toát; vaø nhöõng ñieàu tra naøy khoâng ñònh höôùng moät caùch hoài coá veà “haït nhaân coát loõi cuûa lyù tính” coù theå thaáy trong Khai saùng vaø phaûi baûo toaøn trong moïi caûnh ngaãu; nhöõng ñieàu tra naøy ñöôïc ñònh höôùng veà “nhöõng giôùi haïn hieän taïi cuûa taát yeáu”: coù nghóa laø veà caùi gì khoâng phaûi hay khoâng caàn thieát nöõa cho söï caáu thaønh chính chuùng ta nhö nhöõng chuû theå töï trò.
2/ Pheâ phaùn thöôøng tröïc naøy veà chính chuùng ta phaûi traùnh nhöõng laãn loän thöôøng khaù deã daøng giöõa chuû nghóa nhaân baûn vaø Khai saùng. Khoâng bao giôø queân Khai saùng laø moät bieán coá hay moät toaøn boä nhöõng bieán coá vaø quaù trình lòch söû phöùc taïp, ñöôïc ñònh vò trong moät thoøi khoaûng nhaát ñònh cuûa söï phaùt trieån nhöõng xaõ hoäi chaâu Aâu. Toaøn boä naøy mang nhöõng nhaân toá cuûa bieán ñoåi xaõ hoäi, nhöõng loaïi ñònh cheá chính trò, nhöõng hình thaùi tri thöùc, nhöõng döï aùn thuaàn lyù hoùa nhöõng nhaän thöùc vaø thöïc tieãn, nhöõng bieán chuyeån kyõ thuaät raát khoù toùm goïn trong moät chöõ, ngay caû neáu nhö nhieàu hieän töôïng naøy coøn quan troïng trong thôøi hieän taïi. Caùi maø toâi ñaõ neâu ra vaø ñoái vôùi toâi laø keû saùng laäp ra moïi hình thaùi phaûn tænh trieát hoïc chæ lieân quan ñeán phöông thöùc quan heä phaûn tænh hieän taïi.
Chuû nghóa nhaân baûn laø ñieàu hoaøn toaøn khaùc: ñoù laø moät luaän ñeà hay toaøn boä luaän ñeà taùi xuaát hieän nhieàu laàn qua thôøi gian, trong nhöõng xaõ hoäi chaâu Aâu; nhöõng luaän ñeà naøy, thöôøng gaén lieàn vôùi nhöõng phaùn ñoaùn giaù trò, hieån nhieân luoân luoân thay ñoåi nhieàu trong noäi dung cuûa chuùng, cuõng nhö trong nhöõng giaù trò maø noù naém giöõ. Hôn nöõa, chuùng phuïc vuï nguyeân taéc pheâ phaùn cuûa khu bieät hoùa: coù moät chuû nghóa nhaân baûn xuaát hieän nhö theå pheâ phaùn Cô ñoác giaùo hay toân giaùo noùi chung; coù moät chuû nghóa nhaân baûn cô ñoác ñoái laäp vôùi moät chuû nghóa nhaân baûn khoå haïnh vaø mang nhieàu tính troïng thaàn ( ôû theá kyû 17). Vaøo theá kyû 19, coù moät chuû nghóa nhaân baûn khinh thò, thuø nghòch vaø pheâ phaùn ñoái vôùi khoa hoïc; vaø moät chuû nghóa nnhaân baûn khaùc ngöôïc laïi ñaët ñeå nieàm hy voïng vaøo cuøng khoa hoïc aáy. Chuû nghóa Maùc laø moät chuû nghóa nhaân baûn, chuû nghóa hieän sinh, chuû nghóa nhaân vò cuõng vaäy; ñaõ coù luùc ngöôøi ta uûng hoä nhöõng giaù trò nhaân baûn ñöôïc bieåu hieän nôi chuû nghóa quoác xaõ, vaø coù luùc chính nhöõng ngöôøi theo chuû nghóa Stalin noùi hoï laø nhöõng nhaø nhaân baûn.
Töø ñoù khoâng phaûi ruùt ra heä quaû laø nhöõng gì coù theå vieän daãn chuû nghóa nhaân baûn ñeàu phaûi loaïi boû; nhöng roõ raøng laø chuû ñeà nhaân baûn töï noù quaù uyeån chuyeån, quaù dò bieät, quaù dao ñoäng haàu coù theå laøm truïc cho suy töôûng. Vaø hieån nhieân laø ít ra töø theá kyû 17, caùi maø ngöôøi ta goïi laø chuû nghóa nhaân baûn luoân luoân buoäc phaûi döïa vaøo moät soá nhöõng quan nieäm veà con ngöôøi phaûi vay möôïn töø toân giaùo, khoa hoïc, chính trò. Chuû nghóa nhaân baûn nhaèm ñeå toâ ñieåm vaø chöùng thöïc nhöõng quan nieäm veà con ngöôøi maø noù buoäc phaûi nhôø caäy.
Ñuùng ra toâi ngôõ laø ngöôøi ta coù theå ñoái laäp vôùi chuû ñeà naøy, thöôøng laø phaûn hoài vaø phuï thuoäc vaøo chuû nghóa nhaân baûn, nguyeân taéc cuûa moät pheâ phaùn vaø saùng taïo thöôøng tröïc chính chuùng ta trong söï töï trò: nghóa laø moät nguyeân taéc ôû trong loøng yù thöùc lòch söû maø chính Khai saùng voán coù. Töø quan ñieåm naøy toâi nhìn thaáy roõ moät söï caêng thaúng giöõa Khai saùng vaø chuû nghóa nhaân baûn hôn laø moät ñoàng nhaát.
Trong moïi tröôøng hôïp, laãn loän chuùng xem ra nguy hieåm; vaû laïi khoâng ñuùng veà maët lòch söû. Neáu vaán naïn veà con ngöôøi, veà loaøi ngöôøi, veà ngöôøi nhaân baûn quan troïng xuyeân suoát theá kyû 18, thì thaät raát hieám, theo toâi nghó, thaáy Khai saùng töï coi laø moät chuû nghóa nhaân baûn. Cuõng ñaùng ghi nhaän ôû ñaây laø suoát theá kyû 19, khoa bieân soaïn lòch söû veà chuû nghóa nhaân baûn ôû theá kyû 16, xem ra khaù quan troïng ñoái vôùi ngöôøi nhö Sainte Beuve hay Burckhart, thöôøng phaân bieät vaø ñoâi khi roõ raøng ñoái laäp vôùi thôøi Khai saùng vaø vôùi theá kyû 18. Theá kyû 19 coù xu höôùng ñoái laäp chuùng, toái thieåu coøn hôn laø laãn loän chuùng.
Trong moïi tröôøng hôïp, toâi nghó cuõng nhö traùnh khoûi caùi haêm doïa trí thöùc vaø chính trò “laø phaûi theo hay choáng Khai saùng” phaûi thoaùt ra khoûi chuû nghóa mô hoà lòch söû vaø ñaïo ñöùc ñaõ laãn loän luaän ñeà nhaân baûn vôùi vaán naïn veà Khai saùng. Moät phaân tích veà nhöõng quan heä phöùc taïp cuûa chuùng trong suoát hai theá kyû vöøa qua laø moät coâng trình phaûi laøm, cuõng quan troïng ñeå nhaèm gôõ roái phaàn naøo yù thöùc maø chuùng ta coù veà chuùng ta vaø veà quaù khöù cuûa chuùng ta.
B. Veà maêït tích cöïc. Nhöng, khi xeùt ñeán nhöõng duïïng taâm naøy, dó nhieân phaûi ñöa ra moät noäi dung tích cöïc hôn vôùi ñieàu gì coù theå laø moät eâthos trieát lyù ôû trong moät pheâ phaùn veà ñieàu chuùng ta noùi, nghó vaø haønh ñoäng, qua moät baûn theå luaän lòch söû veà chính chuùng ta.
1/ Caùi eâthos trieát lyù naøy coù theå ñaëc tröng nhö moät thaùi ñoä haïn cheá. Khoâng phaûi moät öùng xöû loaïi boû. Ngöôøi ta phaûi traùnh löïa choïn giöõa beân ngoaøi vaø beân trong.; phaûi ôû tieàn tuyeán. Pheâ phaùn, chính laø phaân tích nhöõng haïn cheá vaø phaûn tænh veà chuùng. Nhöng neáu vaán naïn cuûa Kant laø hieåu bieát xem nhöõng haïn cheá naøo nhaän thöùc phaûi töø boû vöôït qua, döôøng nhö ñoái vôùi toâi vaán naïn pheâ phaùn ngaøy nay phaûi trôû veà vaán naïn tích cöïc: trong caùi gì ñem laïi cho ta nhö theå phoå bieán, caàn thieát, baét buoäc, ñaâu laø phaàn boä cuûa caùi gì laø ñaëc thuø, thöôøng haèng vaø chòu nhöõng cöôõng baùch ñoäc ñoaùn. Toùm laïi phaûi hoaùn chuyeån pheâ phaùn dieãn ra trong hình thaùi giôùi haïn taát yeáu thaønh moät pheâ phaùn thöïc tieãn trong hình thaùi vöôït qua khaû höõu.
Ñieàu maø ngöôøi thaáy daãn ñeán nhöõng heä quaû laø pheâ phaùn dieãn ra khoâng phaûi trong nghieân cöùu nhöõng caáu truùc hình thöùc coù gía trò phoå bieán nöõa, maø nhö moät ñieàu tra lòch söû qua nhöõng bieán coá daãn chuùng ta ñeán choã taïo thaønh nhaän bieát chuùng ta nhö nhöõng chuû theå cuûa nhöõng gì chuùng ta laøm, nghó vaø noùi. Theo nghóa naøy, pheâ phaùn khoâng laø sieâu nghieäm vaø khoâng coù cöùu caùnh laø taïo cho sieâu hình hoïc khaû höõu – noù laø truyeàn heä trong cöùu caùnh tính vaø khaûo coå trong phöông phaùp. Khaûo coå – khoâng phaûi sieâu nghieäm – theo nghóa naøy laø khoâng tìm kieám thaùo gôõ nhöõng caáu truùc phoå bieán ra khoûi moïi nhaän thöùc hay moïi haønh ñoäng ñaïo ñöùc khaû höõu; nhöng nghieân cöùu nhöõng dieãn ngoân lieät cöû ñieàu chuùng ta nghó, noùi vaø laøm nhö bao nhieâu nhöõng dieãn bieán lòch söû. Vaø pheâ phaùn naøy laø truyeàn heä theo nghóa noù khoâng dieãn dòch töø hình thöùc cuûa ñieàu gì laø chuùng ta ra ñieàu gì chuùng ta khoâng theå laøm hay bieát; nhöng noù thaùo gôõ töø caùi thöôøng haèng ñaõ taïo caùi gì laø chuùng ta khaû naêng khoâng laø, laøm hay nghó nhöõng gì chuùng ta laø, laøm hay nghó.
Noù khoâng tìm kieám taïo cho sieâu hình khaû höõu sau cuøng trôû thaønh khoa hoïc; noù tìm kieám theo tìm caøng xa vaø caøng roäng lôùn coù theå ñöôïc coâng trình voâ haïn cuûa töï do.
2/ Nhöng neáu nhö khoâng chæ giaûn dò nhaèm vaøo khaúng ñònh hay mô töôûng troáng roãng söï töï do, theo toâi thaùi ñoä lòch söû-pheâ phaùn naøy cuõng phaûi laø moät thaùi ñoä thöïc nghieäm. Toâi muoán noùi coâng trình naøy thöïc hieän trong nhöõng haïn cheá cuûa chuùng ta moät ñaèng phaûi môû ra moät lónh vöïc ñieàu tra lòch söû vaø moät ñaèng phaûi ñaët döôùi thöû nghieäm cuûa thöïc teá vaø hieän thöïc, vöøa nhaèm naém baét nhöõng ñieåm maø bieán ñoåi khaû höõu vaø ñaùng mong öôùc vöøa nhaèm xaùc ñònh hình thaùi roõ raøng cho bieán ñoåi naøy. Ñieàu ñoù muoán noùi laø baûn theå luaän lòch söû veà chính chuùng ta naøy phaûi boû ñi nhöõng döï aùn coù tham voïng laøm toaøn caàu vaø trieät ñeå. Thöïc vaäy, ngöôøi ta bieát qua kinh nghieäm laø möu tính vöôït khoûi heä thoáng hieän thöïc ñeå ñöa ra nhöõng ñeà cöông toaøn boä cuûa moät xaõ hoäi khaùc, moät phöông caùch tö duy khaùc, moät vaên hoùa khaùc, moät theá giôùi quan khaùc thöïc söï chæ daãn ñeán vieäc phoùng truïc nhöõng truyeàn thoáng nguy hieåm nhaát.
Toâi thích nhöõng bieán chuyeån raát roõ raøng ñaõ coù choã döïa töø hai möôi naêm qua trong moät soá nhaát ñònh nhöõng lónh vöïc lieân quan ñeán nhöõng caùch theá hieän höõu vaø tö duy cuûa chuùng ta, nhöõng quan heä quyeàn haønh, nhöõng quan heä phaùi tính, phöông caùch maø chuùng ta tri giaùc ñieân loaïn hay beänh taät, toâi thích nhöõng bieán chuyeån daàu töøng phaàn ñaõ thöïc hieän trong quan heä giao hoã giöõa phaân tích lòch söû vaø thaùi ñoä thöïc tieãn vôùi nhöõng kyø voïng con ngöôøi môùi maø nhöõng heä thoáng chính trò toài teä ñaõ laäp laïi suoát theá kyû 20.
Toâi ñaëc thò eâthos trieát lyù rieâng cho baûn theå luaän pheâ phaùn cuûa chuùng ta nhö moät thöû nghieäm lòch söû-thöïc tieãn nhöõng haïn cheá maø chuùng ta coù theå vöôït qua, vaø nhö coâng trình cuûa chính chuùng ta veà chuùng ta nhö nhöõng hieän höõu töï do.
3/ Nhöng chaéc haún hoaøn toaøn chính ñaùng khi ñöa ra phaûn baùc sau ñaây: khi haïn cheá vaøo loaïi ñieàu tra hay thöû nghieäm luoân luoân coù tính cuïc boä vaø rieâng phaàn naøy, haù chaúng phaûi lieàu lónh ñaët mình bò xaùc ñònh bôûi nhöõng caáu truùc khaùi quaùt hôn maø ngöôøi ta chaúng yù thöùc hay laøm chuû ñöôïc?
Coù hai giaûi ñaùp veà ñieàu naøy. Quaû thöïc phaûi töø boû hy voïng chaúng bao giôø ñaït tôùi moät quan ñieåm coù theå cho chuùng ta thuû ñaéc nhaän thöùc toaøn dieän vaø vónh vieãn ñieàu gì coù theå taïo thaønh nhöõng haïn cheá lòch söû cuûa chuùng ta. Vaø töø quan ñieåm naøy, kinh nghieäm lyù luaän vaø thöïc tieãn maø chuùng ta coù veà nhöõng haïn cheá cuûa chuùng ta vaø vöôït qua khaû höõu luoân luoân bò haïn cheá, xaùc ñònh vaø khôûi söï laïi.
Nhöng ñieàu ñoù khoâng muoán noùi laø moïi coâng trình chæ coù theå thöïc hieän trong voâ traät töï vaø ngaãu nhieân. Coâng trình naøy coù caùi khaùi quaùt, heä thoáng, ñoàng boä vaø nguyeân taéc cuûa noù.
Nguyeân taéc cuûa noù. Ñöôïc chæ ñònh qua ñieàu maø ngöôøi ta coù theå goïi laø “nghòch lyù (cuûa nhöõng quan heä) cuûa naêng löïc vaø quyeàn haønh”. Ngöôøi ta bieát kyø voïng hay hy voïng lôùn lao cuûa theá kyû 18, hay moät phaàn cuûa theá kyû 18 naèm trong söï phaùt trieån ñoàng thôøi vaø töông öùng cuûa naêng löïc kyõ thuaät taùc ñoäng treân söï vaät, vaø cuûa töï do cuûa nhöõng caù nhaân taùc ñoäng laãn nhau. Vaû laïi ngöôøi ta coù theå thaáy thoâng qua toaøn boä lòch söû nhöõng xaõ hoäi taây phöông (coù theå ôû ñoù tìm ra coãi reã ñònh meänh lòch söû rieâng leû cuûa chuùng – khaù ñaëc thuø, khaù dò bieät trong loä trình cuûa noù vaø khaù phoå caäp, thoáng trò laãn nhau) söï thuû ñaéc nhöõng naêng löïc vaø ñaáu tranh cho töï do taïo thaønh nhöõng nhaân toá thöôøng tröïc. Nhöõng quan heä giöõa söï phaùt trieån nhöõng naêng löïc vaø söï phaùt trieån töï trò khoâng phaûi cuõng ñôn giaûn nhö theá kyû 18 coù theå töôûng ñaâu. Ngöôøi ta coù theå thaáy nhöõng hình thaùi quan heä quyeàn löïc naøo coù theå chuyeân chôû qua nhöõng khoa kyõ thuaät khaùc nhau ( coù theå laø nhöõng saûn xuaát coù muïc ñích kinh teá, nhöõng ñònh cheá coù muïc ñích ñieàu haønh xaõ hoäi, kyõ thuaät thoâng giao): nhöõng quy phaïm vöøa coù tính taäp theå vaø caù theå, nhöõng thuû tuïc chuaån hoùa thöïc thi nhaân danh quyeàn löïc Nhaø nöôùc, nhöõng yeâu caàu cuûa xaõ hoäi hay nhöõng vuøng daân soá laø nhöõng ñieån hình. Nguyeân taéc nhö vaäy laø: laøm sao giaûi keát söï phaùt trieån nhöõng naêng löïc vaø taêng cöôøng nhöõng quan heä quyeàn löïc?
Ñoàng boä.Caùi daãn ñeán nghieân cöùu ñieàu maø ngöôøi ta coù theå goïi laø “nhöõng toaøn boä thöïc tieãn”. Nhaèm coi nhö trong lónh vöïc ñoàng boä quy chieáu khoâng phaûi nhöõng bieåu töôïng maø con ngöôøi töï cho mình, khoâng phaûi nhöõng ñieàu kieän xaùc ñònh hoï maø hoï khoâng bieát. Nhöng ñieàu gì con ngöôøi laøm vaø caùch theá hoï laøm. Nghóa laø nhöõng hình thaùi cuûa lyù tính ñaõ toå chöùc nhöõng caùch haønh ñoäng ( ñieàu ngöôøi a coù theå goïi laø nhöõng maët kyõ thuaät); vaø töï do maø hoï haønh ñoäng trong nhöõng heä thoáng thöïc tieãn naøy, ñeà khaùng laïi nhöõng ñieàu ngöôøi khaùc laøm, bieán ñoåi ñeán moät möùc naøo ñoù nhöõng quy luaät cuûa cuoäc chôi (ñoù laø ñieàu ngöôøi ta coù theå goïi laø maët chieán löôïc cuûa nhöõng thöïc tieãn naøy). Tính ñoàng boä cuûa nhöõng phaân tích lòch söû-pheâ phaùn naøy ñöôïc baûo ñaûm bôûi lónh vöïc thöïc tieãn naøy vôùi maët kyõ thuaät vaø maët chieán löôïc.
Tính heä thoáng. Nhöõng toaøn boä thöïc tieãn naøy thuoäc veà ba lónh vöïc lôùn: lónh vöïc nhöõng quan heä laøm chuû söï vaät, lónh vöïc nhöõng quan heä taùc ñoäng leân ngöôøi khaùc, lónh vöïc nhöõng quan heä töï taïi.Ñieàu ñoù khoâng muoán noùi laø ba lónh vöïc aáy hoaøn toaøn xa laï vôùi nhau. Ngöôøi ta bieát laø laøm chuû söï vaät thoâng qua quan heä vôùi ngöôøi khaùc; vaø quan heä naøy luoân luoân haøm nguï nhöõng quan heä töï taïi; vaø ngöôïc laïi. Nhöng nhaèm noùi ñeán ba truïc caàn phaûi ñi phaân tích ñaëc tröng vaø quan heä giao hoã: truïc tri thöùc, truïc quyeàn löïc, truïc ñaïo ñöùc. Noùi caùch khaùc, baûn theå luaän lòch söû chính chuùng ta nhaèm traû lôøi cho moät daõy môû ra nhöõng vaán naïn, lieân heä ñeán moät soá khoâng xaùc ñònh laø bao nhieâu nhöõng ñieàu tra maø ngöôøi ta coù theå gia boäi vaø chæ ñònh tuøy thích; nhöng toaøn boä chuùng ñaùp öùngcho heä thoáng hoùa sau: laøm theá naøo chuùng ta taïo thaønh nhö nhöõng chuû theå tri thöùc cuûa chuùng ta; laøm theá naøo chuùng ta taïo thaønh nhö nhöõng chuû theå thi thoá hay gaùnh chòu nhöõng quan heä quyeàn löïc; laøm theá naøo chuùng ta taïo thaønh nhö nhöõng chuû theå ñaïo ñöùc cho nhöõng haønh ñoäng cuûa chuùng ta.
Tính khaùi quaùt. Sau cuøng, nhöõng ñieàu tra lòch söû-pheâ phaùn naøy khac ñaëc thuø hieåu theo nghóa laø luoân luoân mang treân moät chaát lieäu, moät thôøi ñaïi, moät boä phaän thöïc tieãn vaø dieãn ngoân nhaát ñònh. Nhöng, ít ra ôû qui moâ nhöõng xaõ hoäi phöông taây cuûa chuùng ta, chuùng coù tính khaùi quaùt: hieåu theo nghóa laø chuùng ñöôïc phaûn hoài laïi chuùng ta; nhö vaäy vaán ñeà nhöõng quan heä giöõa lyù trí vaø ñieân loaïn, hay giöõa beänh taät vaø söùc khoûe, hay giöõa toäi aùc vaø luaät leä; vaán ñeà vò theá cho nhöõng quan heä tình duïc, v.v..
Nhöng, neáu toâi noùi ñeán tính khaùi quaùt naøy, khoâng phaûi ñeå noùi laø phaûi vaïch laïi trong söï lieân tuïc sieâu lòch söû cuûa noù qua thôøi gian, cuõng khoâng phaûi doõi theo nhöõng bieán thieân cuûa noù. Ñieàu caàn naém ôû ñaây laø trong möùc ñoä naøo ñieàu chuùng ta bieát, nhöõng hình thaùi quyeàn löïc taùc ñoäng vaø kinh nghieäm maø chuùng ta thöïc haønh vôùi chuùng ta chæ taïo thaønh nhöõng bieåu töôïng lòch söû nhaát ñònh nhôø vaøo moät hình thaùi vaán ñeà hoùa xaùc ñònh nhöõng ñoái töôïng, nhöõng quy taéc haønh ñoäng, nhöõng phöông thöùc quan heä töï taïi. Nghieân cöùu nhöõng (phöông thöùc) vaán ñeà hoùa (nghóa laø ñieàu gì khoâng phaûi laø baát bieán nhaân hoïc hay bieán ñoåi nieân ñaïi) laø caùch phaân tích, trong hình thaùi ñôn nhaát veà maët lòch söû, nhöõng vaán ñeà coù taàm voùc chung.
Toùm löôïc ñeå chaám döùt vaø trôû laïi vôùi Kant. Toâi khoâng bieát coù bao giôø chuùng ta trôû thaønh ngöôøi lôùn. Nhieàu vieäc trong kinh nghieäm cuûa chuùng ta thuyeát phuïc chuùng ta laø bieán coá lòch söû cuûa Khai saùng khoâng laøm chuùng ta thaønh ngöôøi lôùn; vaø chöa bao giôø chuùng ta tröôûng thaønh. Tuy nhieân, theo toâi ngöôøi ta coù theå cho moät yù nghóa vôùi truy vaán pheâ phaùn veà hieän taïi vaø veà chuùng ta maø Kant ñaõ baøy toû khi suy ngaãm veà Khai saùng. Theo toâi ñoù cuõng laø moät caùch trieát lyù khoâng phaûi laø khoâng quan troïng hay khoâng coù hieäu quaû töø hai theá kyû qua. Baûn theå luaän pheâ phaùn chính chuùng ta, phaûi coi noù khoâng haún nhö moät lyù luaän, moät hoïc thuyeát. Cuõng khoâng phaûi laø moät boä phaän thöôøng tröïc cuûa tri thöùc tích luõy; phaûi nhaän thöùc noù nhö moät thaùi ñoä, moät eâthos, moät cuoäc soáng trieát lyù maø pheâ phaùn veà caùi gì laø chuùng ta vöøa laø phaân tích lòch söû nhöõng haïn cheá ñaët ñeå cho chuùng ta vöøa laø thöû nghieäm khaû naêng vöôït chuùng. Thaùi ñoä trieát lyù naøy phaûi dieãn dòch trong moät coâng trình nghieân cöùu ña bieät; nhöõng ñieàu tra naøy coù maïch laïc phöông phaùp trong nghieân cöùu vöøa mang tính truyeàn heä vaø khaûo coå cuûa nhöõng thöïc tieãn ñoàng thôøi coi nhö loaïi kyõ thuaät cuûa lyù tính vaø nhöõng ñoøn chieán löôïc cuûa töï do; chuùng coù maïch laïc lyù luaän trong ñònh nghóa cuûa nhöõng hình thaùi ñôn nhaát veà maët lòch söû trong ñoù nhöõng ñaïi theå veà quan heä cuûa chuùng ta vôùi söï vaät, vôùi ngöôøi khaùcvaø voùi chính baûn thaân ñaït thaønh vaán ñeà. Chuùng coù maïch laïc thöïc tieãn trong moái quan taâm mang phaûn tænh lòch söû-pheâ phaùn vaøo thöû nghieäm nhöõng thöïc tieãn cuï theå. Toâi khoâng bieát ngaøy nay coù phaûi noùi laø coâng trình pheâ phaùn coøn haøm nguï nieàm tin trong thôøi Khai saùng; toâi nghó, luoân luoân caàn coâng trình treân nhöõng giôùi haïn cuûa chuùng ta, nghóa laø moät lao taùc kieân trì mang hình thaùi cho söï baát kieân trì cuûa töï do.

Maáy lôøi baøn veà baûn vaên: Khai saùng laø gì? cuûa Michel Foucault.
              Ñaëng Phuøng Quaân
Baøi vieát cuøng teân cuûa Michel Foucault xuaát hieän vaøo naêm 1984 – hai traêm naêm sau baûn vaên cuûa Kant – cuõng chæ laø moät baøi vieát nhoû (texte mineur), nhö Foucault goïi nhö vaäy. Nhöng taùc ñoäng trieát lyù khaù quan troïng. Trieát lyù quaû thöïc laø nhöõng ñoái thoaïi trieàn mieân, nhöõng tranh luaän khoâng ngöøng. Chæ trong moät baøi vieát nhoû naøy, ta thaáy Foucault khoâng nhöõng ñeå ñoái thoïai vôùi moät trieát gia cuûa hai theá kyû tröôùc, oâng coøn nhaèm tranh luaän vôùi nhöõng ngöôøi ñöông thôøi. Chính trong khuoân khoå ñoù, toâi chæ muoán gôïi yù moät soá ñieåm cuûa baøi vieát naøy, chöù khoâng nhaèm phaân tích roát raùo, bôûi coâng vieäc aáy seõ ñoøi hoûi vieát thaønh moät quyeån saùch. Nhöõng ñieåm chính ñeå noùi tôùi ñaïi ñeå coù theå bao goàm:
* Taïi sao Foucault trôû laïi vaán ñeà cuûa Kant?
* Töø vaán ñeà naøy, Foucault muoán tranh luaän vôùi nhöõng trieát gia ñöông ñaïi naøo?
* Vaán ñeà cuûa thôøi Khai saùng coù quan heä gì vôùi thôøi ñaïi chuùng ta?

1. Taïi sao Foucault trôû laïi vaán ñeà cuûa Kant?
Kant ñoái vôùi Foucault laø moät trong nhöõng nguoàn tö töôûng ñöa oâng vaøo con ñöôøng nghieân cöùu ñoäc ñaùo cuûa rieâng oâng. Maëc daàu trong khoaûng thôøi gian daïy hoïc 1952-53 coâng vieäc chuû yeáu laø taâm lyù hoïc, song chuyeân ñeà luaän aùn phuï oâng choïn laø dòch vaø giôùi thieäu taùc phaåm Nhaân hoïc cuûa Kant - oâng ñaõ hoïc hoûi töø coâng trình naøy loái phaân tích caáu truùc vaø pheâ phaùn vôùi nhöõng yù nieäm veà quyeàn löïc cuûa tri thöùc vaø caûm thöùc, nhöõng vaán ñeà veà caûm quan laïc thuù chaéc haún coøn aûnh höôûng tôùi nhöõng coâng trình cuoái ñôøi cuûa oâng; maët khaùc ngay töø trình baøy veà chuyeân ñeà naøy, oâng ñaõ söû duïng nhöõng töø nhö “khaûo coå luaän vaên baûn cuûa Kant”, khaûo nhöõng “taàng ñòa chaát “ ôû ñaùy taùc phaåm laø nhöõng neùt tri thöùc trong nhöõng taùc phaåm sau naøy (chính Foucault ñaõ laáy laïi töø “khaûo coå luaän” maø Kant ñaõ duøng trong moät baøi vieát veà lòch söû trieát hoïc khi coi lòch söû trieát hoïc ñaõ laáy töø töï nhieân lyù trí con ngöôøi nhö moät khaûo coå luaän trieát lyù/philosophische Archaeologie). Trong luaän aùn naøy, oâng ñaõ chæ ra caùi cheát cuûa thöôïng ñeá theo quan nieäm cuûa Nietzsche haøm nguï caùi cheát cuûa con ngöôøi, ôû ñoù saùt nhaân veà maët khaûo coå luaän laø kyø coâng cuûa nhöõng khoa hoïc nhaân vaên thöïc thi caùi lyù luaän tri thöùc cuûa chuùng. Cuõng trong chieàu höôùng naøy, ôû taùc phaåm Nhöõng töø ngöõ vaø söï vaät Foucault tieáp tuïc khai trieån pheâ bình luaän cuûa Kant khi oâng nhaän xeùt: “pheâ bình naøy ñaùnh daáu ngöôõng cöûa vaøo hieän ñaïi cuûa chuùng ta, noù tra hoûi bieåu töôïng khoâng theo vaän ñoäng voâ haïn ñi töø yeáu toá ñôn giaûn ñeán taát caû moïi toå hôïp khaû höõu cuûa noù, maø khôûi töø nhöõng haïn cheá hôïp phaùp cuûa noù. Nhö vaäy laø laàn ñaàu tieân noù chöùng thöïc bieán coá naøy cuûa vaên hoùa chaâu Aâu ñoàng thôùi vôùi söï caùo chung cuûa theá kyû 18: vieäc ruùt ra cuûa tri thöùc vaø tö töôûng khoûi khoâng gian cuûa bieåu töôïng” – laø cô sôû cuûa toång hôïp khaû höõu cuûa moïi bieåu töôïng, laø ñieàu kieän khaû höõu cuûa kinh nghieäm.
Baûn vaên “Khai saùng laø gì?” ôû vaøo giai ñoaïn cuoái ñôøi (1978-1984) cuûa Foucault cuøng vôùi moät soá nhöõng baøi thuyeát trình khaùc döôùi nhan ñeà “Pheâ phaùn vaø Khai saùng” in trong Tin töùc cuûa Hoäi Trieát hoïc Phaùp (1990). “Pheâ phaùn laø gì?” laø baøi thuyeát trình taïi Hoäi naøy vaøo naêm 1978 nhö chính Foucault xaùc ñònh trong lôøi cuoái lyù do taïi sao oâng khoâng theå (hay daùm) ñaët cho baøi noùi chuyeän cuûa oâng caùi teân: Khai saùng laø gì? nhöng thöïc söï baøi thuyeát trình naøy coù theå coi nhö lam baûn cuûa baûn vaên toâi ñaõ dòch vaø giôùi thieäu. Nhöõng yù töôûng cô baûn cuûa Foucault trong khi khai quaät laïi kho taøng trieát lyù cuûa Kant ôû giai ñoaïn naøy coù theå hieåu theo nhieàu chieàu höôùng: do söï va chaïm vôùi Lyù luaän pheâ bình cuûa tröôøng phaùi Frankfurt ñang gaây aûnh höôûng maïnh trong Ñaïi hoïc Myõ, vôùi nhöõng teân tuoåi nhö Walter Benjamin, Jurgen Habermas vaøo luùc oâng ñang giaûng daïy taïi Berkeley, cho neân nhöõng vaán ñeà môùi ñaët ra ôû baûn vaên 1984 laø nhöõng phaûn baùc pheâ phaùn traû lôøi Habermas (trong hai chöông IX vaø X cuûa Dieãn ngoân trieát lyù cuûa Hieän ñaïi vieát veà oâng) vaø chung quanh vaán ñeà Baudelaire cuûa Benjamin; hoaëc vôùi tö caùch moät söû gia tö töôûng hôn laø moät trieát gia, nhö chính Foucault khaúng ñònh trong baøi ñoïc tröôùc Hoäi Trieát hoïc Phaùp, ñieàu ñoù coù nghóa laø ñöùng veà maët pheâ phaùn nhaän thöùc luaän ôû hai cô sôû khaûo coå vaø truyeàn heä luaän ñeå tìm hieåu caùi oâng goïi laø baûn theå luaän pheâ phaùn chính chuùng ta – khôûi töø trieát hoïc hieän ñaïi nhaèm traû lôøi caâu hoûi: khai saùng laø gì? ; hoaëc moïi vaán ñeà sau cuøng vaãn naèm trong truyeàn thoáng trieát hoïc Phaùp laø vaán ñeà ñaïo ñöùc. Nhöõng luaän ñieåm chính trong baûn vaên 1984 (X. baûn dòch treân talawas) vaãn tìm thaáy trong baøi ñoïc 1978 nhö ngheä thuaät cai trò con ngöôøi, thaùi ñoä pheâ phaùn, lyù luaän/rasonieren, song lyù luaän nhö theá naøo, quan heä giöõa thuaàn lyù hoùa vôùi quyeàn löïc, vôùi chaân lyù, vôùi chuû theå nhö theá naøo; quan nieäm töï trò ñoái vôùi nhaän thöùc ra sao, moái quan heä giöõa Khai saùng vaø thaân phaän aáu tró maø nhaân loaïi vaãn coøn trì treä trong ñoù vaø trì treä trong moät ñöôøng loái coù caên cöù, maø ñieån hình laø hai hình thöùc quyeàn löïc laø chuû nghóa phaùt- xít vaø chuû nghóa Stalin gioáng nhau nhö hai anh em.
ÔÛ trong hai baûn vaên 1978 vaø 1984, Foucault laäp laïi moät yù töôûng quan troïng cuûa Kant veà söï phaân bieät giöõa söû duïng rieâng tö vaø söû duïng coâng coäng cuûa lyù trí, maø lyù trí phaûi ñöôïc töï do trong söû duïng coâng coäng.Theá naøo laø söû duïng coâng coäng? Khoâng haïn cheá, treân moïi phöông tieän truyeàn thoâng (baùo chí, xuaát baûn, nghieân cöùu v.v…), keâu goïi tôùi löông taâm cuûa con ngöôøi.
2. Trôû laïi vaán ñeà cuûa Kant, Foucault muoán tranh luaän vôùi nhöõng trieát gia ñöông ñaïi naøo?
Baøi ñoïc cuûa Foucault laáy laïi töïa ñeà “Khai saùng laø gì?” cuûa Kant vaø nhöõng nhaø tö töôûng cuûa theá kyû 18 nhö Mendelssohn, Erhard, Hamann, Riem, Herder, Lessing, Schiller quaû thöïc nhaèm ñoái thoaïi vôùi nhöõng ngöôøi ñöông thôøi ôû beân kia bieân giôùi (Phaùp/Ñöùc). Ngay töø baøi ñoïc 1978, khi ñeà caäp moái quan heä giöõa Khai saùng vaø Pheâ phaùn oâng ñaët vaán ñeà lieäu lyù trí coù traùch nhieäm veà quyeàn löïc, veà cai trò vöôït quaù giôùi haïn, vaø nghó laø töông lai cuûa vaán ñeà coù nhöõng khaùc bieät giöõa Phaùp vaø Ñöùc. Khi nhaän ñònh: Aufklarung ñöùc vaø Haskala do thaùi xem ra thuoäc veà cuøng moät lòch söû trong ñoaïn noùi veà Lessing vaø Mendelssohn, Foucault giaùn tieáp noùi ñeán nhöõng ñieàu ñaõ ñöôïc thaûo luaän trong Bieän chöùng cuûa Khai saùng töø 1947 cuûa Max Horkheimer vaø Adorno chung quanh vaán ñeà quyeàn löïc trong nghieân cöùu ñònh cheá. Cho neân trong phaàn môû ñaàu baûn vaên 1984, oâng noùi “baøi vieát naøy ñaõ duïng taâm ñöa vaøo trong lòch söû tö töôûng moät vaán naïn maø trieát hoïc hieän ñaïi ñaõ khoâng theå giaûi ñaùp, nhöng cuõng khoâng theå thoaùt ra khoûi, vaø döôùi nhieàu hình thöùc khaùc nhau, ñaõ hai theá kyû nay ñöôïc laäp laïi, töø Hegel ñeán Horkheimer hay Habermas, ngang qua Nietzsche hay Max Weber”. Ñoái töôïng noùi ñeán ôû ñaây laø tröôøng phaùi Lyù luaän pheâ bình Frankfurt, maø ñaïi bieåu sau cuøng laø Jurgen Habermas.
Cuoäc gaëp gôõ ñoái thoaïi giöõa Foucault, Habermas vaø moät soá nhöõng ñoàng nghieäp khaùc döï truø dieãn ra taïi Myõ vaøo naêm 1984 ñaõ khoâng thöïc hieän ñöôïc vì Foucault qua ñôøi baát ngôø vaøo thaùng Saùu 1984. Habermas buoäc phaûi chuù troïng ñeán nhöõng traøo löu tö töôûng ñöông ñaïi töø Phaùp aûnh höôûng vaøo Taây Ñöùc töø ñaàu thaäp nieân 80 cuûa theá kyû XX. Nhöõng hôïp tuyeån cuûa F.A. Kittler, cuûa Peter Engelmann, nhöõng nghieân cöùu cuûa Peter Tepe, E.W.Orth…ghi nhaän nhöõng traøo löu caáu truùc, haäu caáu truùc, haäu hieän ñaïi, thuyeát huûy taïo (Dekonstruktion) baét ñaàu ngöï trò dieãn ñaøn tö töôûng. Habermas quan nieäm nhöõng thaûo luaän veà haäu lòch söû, haäu hieän ñaïi, choáng nhaân baûn laø nhöõng toan tính phaù huûy nhöõng noäi dung coù khaû naêng giaûi phoùng chöùa trong Khai saùng, moät thaùch ñoá cuûa xu höôùng taân baûo thuû choáng laïi Khai saùng; oâng goïi “Hieän ñaïi – moät coâng trình döï aùn chöa hoaøn taát”. Maëc nhieân, oâng coi Khai saùng ñoàng nhaát vôùi Hieän ñaïi. Trong taùc phaåm Dieãn ngoân trieát lyù cuûa Hieän ñaïi, Habermas ñaõ daønh chöông IX vaø X ñeå pheâ bình Michel Foucault, khi phaân chia taùc phaåm cuûa Foucault thaønh hai giai ñoaïn, nhöõng taùc phaåm ñaàu tôùi “Nhöõng töø ngöõ vaø söï vaät” döïa treân cô sôû khaûo coå vaø truyeàn heä luaän laø thaùi ñoä choáng thoâng dieãn luaän, coù tính caùch pheâ phaùn nhöõng khoa hoïc nhaân vaên, vaø nhöõng taùc phaåm sau nhaèm xaây döïng moät lyù luaän veà quyeàn löïc döïa treân lyù luaän cuûa Nietzsche chöùa nhöõng nan ñeà khoâng theå giaûi quyeát. Moät trong nhöõng luaän ñieåm Haberms pheâ phaùn lyù luaän quyeàn löïc cuûa Foucault coù tính thieân hieän ñaïi, tính töông ñoái trong nhöõng phaân tích lòch söû. Habermas giaûi thích khaùi nieäm lòch söû cuûa Foucault laø moät böôùc khôûi ñi töø lyù giaûi quaù khöù baèng vieãn caûnh cuûa hieän taïi. Quaû thöïc treân cô sôû khaûo coå luaän cuûa nhaän thöùc, Foucault nhaèm bieán nhöõng tö lieäu noùi cuûa thoâng dieãn luaän thaønh nhöõng coâng trình caâm laëng, giaûi phoùng chuùng khoûi vaên maïch ñeå coù khaû naêng theå hieän trong moâ taû caáu truùc, vieãn caûnh cuûa moät nhaø quan saùt ñöùng ngoaøi ñeå nghieân cöùu nhöõng coâng trình khai quaät, ñaëng nhö giaûi thích truyeàn heä cuûa chuùng laø keát quaû cuûa nhöûng ñaáu tranh quyeàn löïc ñeå toàn taïi. Truyeàn heä luaän cuûa Foucault laø moät ñoái nghòch vôùi nhöõng lyù giaûi muïc ñích luaän, coi hieän taïi nhö moät saûn phaåm lòch söû ngaãu nhieân, vaø coi yù nghóa cuûa nhöõng thôøi kyø lòch söû quaù khöù chæ coù vai troø trong nguoàn nhöõng caáu truùc hieän ñaïi cuûa quyeàn löïc. Phaù huûy lòch söû truyeàn thoáng , nhöõng caùi oâng goïi laø nhöõng lieân tuïc giaû traù, Foucault khoâng quan nieäm coù nhöõng lieân hôïp muïc ñích luaän, phaân chia lòch söû thaønh nhöõng thôøi kyø, maø chæ coù lòch söû nhö moät daõy nhöõng hình thaønh dieãn ngoân ña nguyeân. Ñoù laø lyù do oâng vieát taïi sao ngöôøi ta khoâng theå xem hieän ñaïi nhö moät thaùi ñoä hôn laø moät thôøi kyø lòch söû. Hieän ñaïi theo oâng baét ñaàu töø yù nieäm cuûa Kant veà con ngöôøi ôû trong moät löôõng luaän, laø sinh vaät thöôïng ñaúng vì ñöùc tính thuaàn phuïc, maø cöùu caùnh cho pheùp y chieám choã cuûa thöôïng ñeá, nhöõng khaû naêng cuûa lyù trí con ngöôøi bò haïn cheá, song nhöõng haïn cheá naøy khoâng ngaên caûn con ngöôøi coù tieán boä trong tö töôûng ñeán voâ cuøng. Ñoù cuõng laø lyù giaûi cuûa Foucault veà Baudelaire, ngöôïc vôùi nhöõng ñieàu Benjamin phaân tích thô Baudelaire phaûn aùnh söï suøng baùi haøng hoùa, hình aûnh keû rong chôi laø ñieån hình cuûa nhaân loaïi tha hoùa, Foucault vieát: hieän ñaïi khoâng phaûi laø nhìn nhaän vaø chaáp nhaän caùi vaän ñoäng thöôøng cöûu naøy.”
Baûn vaên 1984 vaøo dòp kyû nieäm 200 naêm baøi vieát cuûa Kant laø tuyeân ngoân ñeå traû lôøi nhöõng pheâ phaùn maø oâng goïi laø “moät thöù haêm doïa” (chantage) vì töø baûn vaên cuûa Kant, oâng nghó noù ñaõ xaùc ñònh moät caùch theá trieát lyù. Vaø oâng vieát tieáp: ñieàu ñoù khoâng coù nghóa laø phaûi theo hay choáng Khai saùng.
3. Vaán ñeà cuûa thôøi Khai saùng coù quan heä gì vôùi thôøi ñaïi chuùng ta?
Vaäy vaán ñeà Khai saùng ñaët ra vôùi chuùng ta laø gì? Taïi sao ngay töø môû ñaàu baûn vaên, Kant ñònh nghóa Khai saùng moät caùch haàu nhö tieâu cöïc: “Aufklarung ist der Augang des Menschen…” (Khai saùng laø loái thoaùt cuûa con ngöôøi) , trong khi chính Kant cuõng vieát: “Die Maxime, jederzeit selbst zu denken, ist die Aufklaerung” (Haõy tö duy ñoäc aäp vaøo baát cöù thôøi ñieåm naøo – ñaáy chính laø phöông chaâm cuûa Khai saùng)? Foucault lyù giaûi Kant nhö moät söû gia truyeàn heä: “Il cherche une diffeùrence: quelle diffeùrence aujourd’hui introduit-il par rapport aø hier?” (Oâng tìm kieám moät söï dò bieät: dò bieät naøo hieän taïi döa ra ñoái vôùi quaù khöù?). Caùi môùi trong baûn vaên cuûa Kant laø “ôû vò trí baûn leà cuûa phaûn tænh pheâ phaùn vaø phaûn tænh veà lòch söû… phaûn tænh veà “ngaøy nay” nhö moät khu bieät trong lòch söû vaø nhö moät ñoäng löïc cho moät nhieäm vuï trieát lyù ñaëc thuø.”
Trôû veà vôùi moät baûn vaên hai traêm naêm tröôùc, nhöng thöïc söï vaán ñeà laø thaùi ñoä cuûa hieän ñaïi. Foucault tìm ra caùi ñaïo lyù/eâthos trong ñoù Kant muoán chæ ra: con ngöôøi phaûi chòu traùch nhieäm veà tình traïng aáu tró cuûa mình…chæ coù theå thoaùt ra baèng moät bieán ñoåi töï mình laøm laáy cho mình.
Caû hai ñieàu kieän naøy vöøa laø ñaïo ñöùc, vöøa laø chính trò. Lyù trí phaûi ñöôïc töï do trong söû duïng coâng coäng. Khoâng phaûi mô moäng töï do troáng roãng, maø phaûi coù moät thaùi ñoä thöïc nghieäm , nhö moät thöû nghieäm lòch söû-thöïc tieãn vöôït qua nhöõng troùi buoäc haïn cheá, nhö nhöõng con ngöôøi töï do. Coù nhö theá chuùng ta môùi tröôûng thaønh.
Kyû nieäm hai traêm hai möôi naêm moät baûn vaên phaûi theå hieän baèng haønh ñoäng thöïc tieãn trong hieän taïi, toâi nghó nhö theá môùi caûm nhaän ñöôïc caùi yù nghóa tinh tuùy cuûa noù.

No comments: