Monday, March 28, 2016

VĨNH BIỆT TẠ CHÍ ĐẠI TRƯỜNG







Nhà sử học Tạ Chí Đại Trường qua đời

Nhà sử học Tạ Chí Đại Trường (ảnh chụp từ trang Tuoitre)
Nhà sử học Tạ Chí Đại Trường (ảnh chụp từ trang Tuoitre)

Nhà sử học Tạ Chí Đại Trường, tác giả nhiều sách nghiên cứu lịch sử có giá trị to lớn, đã qua đời ngày 24/3 ở Sài Gòn sau một thời gian lâm trọng bệnh, thọ 78 tuổi.
Nhiều báo và trang tin lớn ở Việt Nam khi đưa tin về sự ra đi của ông đều nhận xét rằng nhà nghiên cứu sử học Tạ Chí Đại Trường được xem là một trong những nhà sử học xuất sắc cũng như có cách nhìn và suy nghĩ về lịch sử một cách thực sự khoa học, khách quan và chân thật. Nhà sử học Tạ Chí Đại Trường mất đi là một mất mát lớn cho giới nghiên cứu sử học trong và ngoài nước.
Ông được giới sử học trong và ngoài Việt Nam đánh giá cao vì cách ông nhìn nhận lịch sử Việt Nam có tính mới mẻ, và ông xử lý các tư liệu công phu, cẩn thận, nhờ đó ông đưa ra các kiến giải quan trọng, tạo nên một “phong cách sử học” của riêng ông.
Bản thân nhà sử học Tạ Chí Đại Trường cho rằng tác phẩm của ông được đánh giá có cách lập luận độc đáo là vì ông chưa từng tham gia chính thức một cơ quan nghiên cứu lịch sử nào, do đó đã thoát ra được khỏi hệ thống quan điểm truyền thống về lịch sử Việt Nam. Ông cho biết thêm tuy rất nghiêm túc trong công việc nghiên cứu song ông không đặt nặng việc tác phẩm của mình viết ra phải có độc giả.
Tên ông gắn với nhiều tác phẩm có tiếng vang cả trong và ngoài nước Việt Nam. Trong đó, tác phẩm đầu tiên của ông được rất nhiều người biết đến là "Lịch sử Nội chiến Việt Nam từ năm 1771 đến 1802". Sách đã ra mắt năm 1960, gây tranh luận, và được tái bản nhiều lần. Tác phẩm được nhận xét là mở ra một cách viết sử mới, trung thực tạo ra những suy ngẫm sâu xa về lịch sử Việt Nam. Nhưng cuốn sách cũng đã khiến ông gặp nhiều rắc rối sau năm 1975, khi chính phủ cộng sản thống nhất và kiểm soát toàn bộ Việt Nam. Sách này đã bị cấm lưu hành tại Việt Nam trong một thời gian dài và chỉ được in lại trong nước từ cuối thập niên 2000.
Nhà sử học Tạ Chí Đại Trường sinh năm 1938 tại Khánh Hòa. Ông tốt nghiệp cao học sử Đại học Văn khoa Sài Gòn năm 1964.
Ông tham gia quân ngũ trong quân lực Việt Nam Cộng Hòa từ 1964-1974. Sau năm 1975 ông bị tù “cải tạo” đến năm 1981.
Tháng 8/1994, nhà sử học Tạ Chí Đại Trường định cư tại Hoa Kỳ. Phải tới hơn 10 năm sau ông mới quay trở lại Việt Nam, vào tháng 10.2015, khi ông lâm trọng bệnh và xác định muốn ở lại quê hương lúc cuối đời.
Ông từng được nhận Giải thưởng Văn chương toàn quốc của Viêt Nam Cộng hòa vinh danh ông trong lĩnh vực sử năm 1970, và Giải thưởng Văn hóa Phan Châu Trinh lần thứ 7 năm 2014 ở hạng mục Nghiên cứu vì những đóng góp độc đáo và mới mẻ của ông trong nghiên cứu sử học.
Trong thời gian ở Mỹ ông đã xuất bản một số sách như “Những bài dã sử Việt” vào năm 1996, hay cuốn “Thần, Người và Đất Việt” vào các năm 1989 và 2000.
Trong khi giới học giả nước ngoài nhanh chóng tiếp cận các công trình nghiên cứu sử học của Tạ Chí Đại Trường ngay khi ông vừa viết xong và công bố, thì bạn đọc trong nước chỉ tiếp cận một hai đầu sách của ông in vào khoảng thập niên 80-90 thế kỷ trước. Kể từ cuối thập niên 2000, sách của Tạ Chí Đại Trường mới được chính thức in và phát hành tại Việt Nam.

 

TTO - Nhà sử học Tạ Chí Đại Trường – tác giả nhiều công trình nghiên cứu lịch sử có giá trị, vừa qua đời tại nhà riêng ở TPHCM lúc 4g sáng 24-3 sau một thời gian dài nằm bệnh.


​Nhà sử học Tạ Chí Đại Trường qua đời
Nhà sử học Tạ Chí Đại Trường qua đời. Ảnh: L.Đ

Trước đó, sau khi nhắm không qua khỏi căn bệnh nan y, ông Tạ Chí Đại Trường từ Mỹ về lại Việt Nam vào ngày 4-10-2015 với ý nguyện sẽ “gửi nắm thân tàn” lại nơi quê hương.
Theo người nhà cho biết, trước tết âm lịch Bính Thân 2016, ông vẫn còn tỉnh táo, có thể tiếp chuyện một bạn bè đến thăm. Nhưng từ tết đến nay thì ông yếu hẳn.
Ông Tạ Chí Đại Trường sinh ngày 21-6-1938 tại Nha Trang, nhưng quê gốc ở Bình Định. Ông bắt đầu làm việc với sử liệu và nghiên cứu lịch sử Việt Nam từ trước 1975.
Các công trình của ông được giới sử học trong và ngoài nước đánh giá cao, không chỉ ở mức độ công phu, cẩn thận khi xử lý tư liệu mà quan trọng là cách nhìn của Tạ Chí Đại Trường về lịch sử Việt Nam có tính mới mẻ, nên ông là người đưa ra các kiến giải quan trọng, tạo nên một “phong cách sử học” của riêng ông, khác với sử quan và khác với mọi người.


Trong khi học giới nước ngoài nhanh chóng tiếp cận các công trình nghiên cứu sử học của Tạ Chí Đại Trường ngay khi ông vừa viết xong và công bố, bạn đọc trong nước chỉ tiếp cận một hai đầu sách của ông in vào khoảng thập niên 80-90 thế kỷ trước.
Gần đây, thông qua nỗ lực liên kết xuất bản của Nhã Nam, một loạt sách của ông được xuất bản trong nước như: Những bài dã sử Việt (2009), Người lính thuộc địa Nam Kỳ 1861 - 1945 (2011), Lịch sử nội chiến ở Việt Nam từ 1771 đến 1802 (2012), và Thần người đất Việt (2014).
Ghi nhận những đóng góp về chuyên ngành nghiên cứu lịch sử của nhà sử học Tạ Chí Đại Trường, Giải thưởng Văn hóa Phan Châu Trinh lần thứ 7 năm 2014 trao tặng ông ở hạng mục Giải Nghiên cứu, với lý do “Vì những đóng góp độc đáo và mới mẻ của Ông trong nghiên cứu sử học”.
Nhà sử học Tạ Chí Đại Trường mất đi là một mất mát lớn cho giới nghiên cứu sử học trong và ngoài nước. Những ngày cuối đời trên giường bệnh ở Sài Gòn, ông vẫn ưu tư đề cập đến các vấn đề sử học của đất nước, và trăn trở về một số công trình chưa kịp in ở Việt Nam.


​Nhà sử học Tạ Chí Đại Trường qua đời
Nhà sử học Tạ Chí Đại Trường gặp gỡ bạn đọc tại Nhã Nam thư quán, năm 2011 - Ảnh: L.Điền
Hiện linh cữu nhà sử học Tạ Chí Đại Trường được quàn tại nhà: 402/27 An Dương Vương, P4, Q5.
Lễ viếng bắt đầu từ 20g ngày 24-3,
Lễ động quan lúc 8g ngày 27-3, sau đó đưa đi hỏa táng tại nghĩa trang Đa Phước.

 


Nhận xét về sử gia Tạ Chí Đại Trường

Trần Anh Tuấn

Giáo sư Tạ Chí Ðại Trường tốt nghiệp cao học Sử tại Ðại Học Văn Khoa Sài Gòn năm 1964, và hoàn tất chương trình tiến sĩ chuyên khoa Sử tại đó năm 1973. Bị động viên, ông phải trốn về Sài Gòn khi trình tiểu luận cao học Sử với đề tài Lịch Sử Nội Chiến Ở Việt Nam Từ 1771 Đến 1802. Mãi đến năm 1973 ông mới được biệt phái về Bộ Quốc Gia Giáo Dục mà nhiệm sở là trung học Tân An thuộc tỉnh Long An. Ông có thỉnh giảng tại Ðại Học Cửu Long, một đại học tư ở Sài Gòn cho đến ngày 30/4/1975.
Thuộc lớp nghiên cứu Sử được đào tạo tại Ðại Học Văn Khoa Sài Gòn trong thập niên 1960, ông là một trong những tác giả tích cực cộng tác với Tập San Sử Ðịa (Sài Gòn, 1966-1975).
Tập San Sử Ðịa là một quý san do Nhóm Sử Ðịa Ðại Học Sư Phạm Sài Gòn chủ trương. Buổi đầu, nhóm này có tờ nội san quay ronéo, tức Nội San Tin Sử Ðịa do Hà Mai Phương chịu trách nhiệm năm 1962-64. Từ năm 1964, trách nhiệm của nội san chuyển sang Trần Anh Tuấn. Phần chính của Nội San bao gồm bài vở của các giáo sư và sinh viên Sử Ðịa Ðại Học Sư Phạm và Ðại Học Văn Khoa Sài Gòn. Phần phụ của Nội San là đăng lại những tài liệu hiếm quý từng in trong những tạp chí xưa như Tri Tân, Thanh Nghị... mượn trong hai tủ sách tư nhân của giáo sư Nghiêm Thẩm và ông Thái Văn Kiểm.
Năm 1966, ông Nguyễn Hùng Trương chủ nhà sách Khai Trí tình cờ đọc thấy một số Nội San và ngỏ ý tài trợ việc in ấn, vì theo ông, nội dung Nội San mà quay ronéo để phổ biến một cách giới hạn thì “uổng lắm!”
Thế là Nội San biến thành Tập San Sử Ðịa từ đó, ra được 29 số cho mãi đến khi Việt Nam Cộng Hoà sụp đổ, dưới sự chăm sóc của Nguyễn Nhã, “chuyên viên” liên lạc tìm người viết.
Tập San Sử Ðịa không có Chủ Bút, vì lúc ấy chúng tôi hoặc là còn đang “mài đũng quần trên ghế nhà trường” -theo cách nói rẻ rúng của Nguyễn Huy, cũng tốt nghiệp Ðại Học Sư Phạm Sài Gòn Ban Sử Ðịa, định cư ở Canada sau năm 1975- hoặc mới ra trường nên khả năng chuyên môn còn giới hạn.
Giáo sư Tạ Chí Ðại Trường là một trong những người nghiên cứu sử sang được Hoa Kỳ muộn nhất. Mãi đến tháng 8 năm 1994 ông mới đặt chân đến Hoa Kỳ. 

Nhưng ngay từ khi còn ở Việt Nam dưới chế độ Cộng Sản, ông đã có can đảm cho xuất bản nhiều tác phẩm của mình ở hải ngoại. Ðó là các quyển Thần, Người và Ðất Việt (California, Văn Nghệ xb, 1989, 398 tr.), Một Khoảnh Việt Nam Cộng Hòa Nối Dài (California, Thanh Văn xb, 1993), và Việt Nam Nhìn Từ Bên Trong và Bên Ngoài, viết chung với Nguyễn Xuân Nghĩa (California, Văn Lang xb, 1994, tr. 1-80).
Ngoài những sử phẩm nêu trên, ông còn thường xuyên có bài đăng trên Văn Lang, một tập san nghiên cứu Việt Học xuất bản tại Nam California, trong những năm 1991-1993.
Một chia sẻ rất tự nhiên của ông và làm độc gỉa thấy gần với sử gia họ Tạ là khi ông cho biết còn ở trong nước mà đăng bài và in sách ở ngoài như thế là sự bất đắc dĩ và “hồi hộp!” (Lời Nói Ðầu trong Những Bài Dã Sử Việt, trang 9).

Tạ Chí Ðại Trường quê quán Bình Ðịnh, đề tài nghiên cứu của ông thường là lịch sử Việt Nam thời cận và hiện đại, nhất là thời Tây Sơn. Ông có những suy luận sâu sắc và độc đáo, nhưng đố ai đọc sách ông viết mà không nhức đầu vì ông có tật làm dáng khi viết! Văn ông có sự phức tạp cầu kỳ và mất sự trong sáng dễ hiểu, khiến tác phẩm của ông khó phổ biến ngay trong số những người có trình độ học vấn cao. May thay, văn của ông trong thế kỷ XXI đã có phần sáng sủa dễ đọc hơn.
Thời gian đầu khi mới định cư ở Hoa Kỳ, Tạ Chí Ðại Trường tung hoành ngang (tạp chí) và dọc (tác phẩm) như một cánh chim bằng vừa được tháo cũi sổ lồng. 


Ðặt chân đến California hồi tháng 8 năm 1994 thì tháng 4 năm sau ông đã có bài trên tạp chí Văn Học (“Sử Học và Truyền Thống Hùng Vương,” Văn Học số 108, tháng 4/1995, trang 3-18).
Sau đó, ông đều đặn phổ biến nhiều thiên nghiên cứu khác trên Văn Học (trong các số 156, 4/99; 165&66, 1-2/2000; 168, 4/2000; 170, 6/2000; 177&78, 1-2/20001; 179, 3/2001; 188, 12/2001; 192, 4/2002; 195, 7/2002; 198, 10/2002; 201-202, 1-2/2003; 203-204, 3-4/2003; 212-213, 12/2003-1/2004, 216, 4/2004; 217, 5/2004; 219, 7/2004; 226, 7-8/2005; 227, 9-10/2005...)
Những nghiên cứu này, ngay sau đó, được sử dụng như những công trình chính để ông xuất bản dưới dạng sách, là Những Bài Dã Sử Việt (California, Thanh Văn xb, 1996, 432 tr. Tái bản: Hà Nội, nxb Tri Thức, 2009, 446 tr.), Những Bài Văn Sử (California, Văn Học xb, 1999, 207 tr.), Sử Việt Ðọc Vài Quyển (California, Văn Mới xb, 2004, 523 tr.), và Bài Sử Khác Cho Việt Nam (Sơ Thảo) (Văn Mới xb, 2009, 564 tr.) 

Trong Những Bài Dã Sử Việt, Tạ Chí Ðại Trường đã vượt quá những đề tài quen thuộc của ông để lùi về dĩ vãng xa xăm thời Hùng Vương, hay khảo về lịch sử thế kỷ X, và rị mọ về chế độ nội hôn -mà Tạ Chí Ðại Trường gọi là “loạn dâm” của nhà Trần thế kỷ XII-XIV. Sự đóng góp quan trọng nhất của Tạ Chí Ðại Trường qua Những Bài Dã Sử Việt là công cuộc nghiên cứu tỉ mỉ và sâu sắc về hệ thống tiền đồng và tiền giấy Việt Nam qua dòng lịch sử.
Ðến Những Bài Văn Sử thì Tạ Chí Ðại Trường lại trở lại nỗi ám ảnh từ lâu của ông, là chuyện viết sử và viết văn. Thành ra khi viết sử, ông dồi dào những sự thông giải cùng ý tưởng sáng tạo nhưng văn phong cứ uốn éo khó hiểu.
Trong Thay Lời Nói Ðầu nơi trang 11 của sách này, ông phát biểu, nguyên văn: “văn chương là của một người” “sử học phải dành cho tập đoàn...” Ðây thật là một sự rắc rối không cần thiết! Văn chương mà không chia sẻ thì đâu phải là văn chương?! Anh viết truyện hay anh làm thơ, là anh viết cho người khác đọc chứ?! Và sử là gì, nếu sử không phải là một câu chuyện kể? Ai mà không kể chuyện được, thử hỏi?! 

Viết sử là viết những chuyện đã xảy ra trong quá khứ, nhưng phải viết sao cho trong sáng rõ ràng, có sâu sắc cũng phải mạch lạc dễ hiểu để độc giả khi đọc phải bồi hồi háo hức. Nói cách khác, văn chương là hình thức của sự truyền bá lịch sử. Hai yếu tố này không thể phân tách, cũng như người ta không thể phân tách phần hồn và phần xác của một con người sinh động!
Sử Việt Ðọc Vài Quyển đánh dấu nét tài hoa của họ Tạ khi ông nghĩ và viết sử. Nhiều đề tài hay cách trình bầy mới mẻ: Sex Và Triều Ðại (tr. 101-175), Các Sử Quan Ẩn Khuất Lúc Ban Ðầu (tr. 17-61), Các Sử Gia Nho Thần (tr. 62-100)... Phần "Đối Thoại Sử Học" là dịp ông nhận xét về giới nghiên cứu sử trong chế độ Cộng Sản Hà Nội thông qua Bùi Thiết, Vũ Minh Giang... Nhưng bài “Tiến Trình Vương Hóa Mới” lọt vào sách (tr. 382-430) thật đáng tiếc, vì nội dung bài này không gì khác hơn là những sự việc ai cũng biết rồi!

Bài Sử Khác Cho Việt Nam (Sơ Thảo) có lẽ dẫn xuất từ sự thành công của những soạn phẩm mà tác giả cho trình làng trong hai thập niên 1990-2000. Bây giờ, sự tự tin của Tạ Chí Đại Trường xuất lộ đến thành chữ viết, và ông đã ngạo nghễ mong rằng sách này sẽ là "tập sử của thời có sử," ngược với loại "sử học thời sự" hiện nay mà họ Tạ gọi là "thời kỳ tiề̀n sử của sử học..." (trang 9).
Cũng như những quyển sách trước đó, là Thần, Người Và Đất Việt năm 1989, Một Khoảnh Việt Nam Cộng Hòa Nối Dài năm 1993, Việt Nam Nhìn Từ Bên Trong Và Bên Ngoài năm 1994, Những Bài Dã Sử Việt năm 1996, Những Bài Văn Sử năm 1999, Sử Việt Đọc Vài Quyển năm 2004, Bài Sử Khác Cho Việt Nam (Sơ Thảo) năm 2009 này phân tích, lý luận, và nhận định về những sự kiện xảy ra trong quá khứ. Trong hành trình tri thức ấy, tác giả đã tỏ lộ một kho kiến thức vừa căn bản vừa quảng bác, một sở đắc gồm sử triết và văn, cùng nhiều chi tiết mới mẻ và sự kiện mới mẻ trong quá khứ dân tộc Việt.
Những yếu tố thu hút đó giải thích sự mến trọng của nhiều tầng lớp và thế hệ độc giả dành cho sử gia họ Tạ. Nhưng đó là cách viết sử của Tạ Chí Đại Trường, và chỉ Tạ Chí Đại Trường mà thôi!


Ðiều đặc biệt là sau khi đọc vài quyển sử Việt tại hải ngoại, Tạ Chí Ðại Trường trở về Việt Nam rồi người ta thấy nhà xuất bản Công An Nhân Dân trong nước tái bản quyển Lịch Sử Nội Chiến Ở Việt Nam Từ 1771 Đến 1802 của ông, nhưng đổi tựa đề thành Việt Nam Thời Tây Sơn. Lịch Sử Nội Chiến 1771-1802 (Hà Nội, nxb Công An Nhân Dân, 2007, 484 tr.). Mới đây, nhà xuất bản Tri Thức-Nhã Nam lại tái bản vào tháng 8.2013, 482 tr.
Ðây là thái độ đảo ngược 360 độ trong chính sách văn hóa thông tin của nhà cầm quyền Hà Nội, vì sau khi chiếm được Việt Nam Cộng Hòa, họ đã lập nên “Phòng Trưng Bầy Tội Ác Mỹ Ngụy” tại Sài Gòn trong đó quyển Lịch Sử Nội Chiến Ở Việt Nam Từ 1771 Ðến 1802 của Tạ Chí Đại Trường nằm “lù lù” trong đó (chữ của chính tác gỉa)! 

Quyển Thần, Người và Ðất Việt (California, Văn Nghệ xb, 1989, 398 tr.) của ông cũng được tái bản ở Việt Nam. Mới đây nhất là nhà Nhã Nam tái bản, tháng 1.2014.
Ðến năm 2009 thì sách Những Bài Dã sử Việt được nhà xuất bản Tri Thức tại Hà Nội tái bản và Dương Trung Quốc, Tổng Thư Ký Hội Khoa Học Lịch Sử Việt Nam, giới thiệu.
Và mới đây nhất, bản thảo Người Lính Thuộc Ðịa Nam Kỳ (1861-1945) của ông được xuất bản lần đầu tiên ở trong nước, do nhà xuất bản Tri Thức ấn hành năm 2011, 388 tr.
Là cố nhân với nhau, tôi buồn khi thấy sách Người Lính Thuộc Ðịa Nam Kỳ (1861-1945) của Tạ Chí Đại Trường in tại Việt Nam không những đã phải tránh né chuyện bàn về bàn chất của cuộc chiến tranh -nói gọn lại là cuộc chiến tranh Quốc Cộng (1954-1975), mà kết luận của ông trong những giòng chữ cuối cùng của sách còn hàm ý ca tụng Cộng Sản Việt Nam một cách uốn éo thô thiển. 

Xin nêu lên ngay ở đây một bằng chứng cho sự uốn éo của lời văn họ Tạ: "... Kỹ thuật sử dụng vũ khí được thông hiểu không chần chờ..."  Thông hiểu không chần chờ thì văn đã nặng hơn họ mất rồi!
Trở lại với quyển sách mới nhất của Tạ Chí Đại Trường được in tại Hà Nội năm 2011. Nơi trang 348, trang cuối trước phần Tài Liệu Tham Khảo của sách, có nguyên văn như sau: "Cuộc tranh đấu kết thúc vào một ngày tháng Bảy năm 1954 giữa hai phe là một cuộc tranh đấu sử dụng hoàn toàn kiến thức kỹ thuật Tây Phương. Kỹ thuật sử dụng vũ khí được thông hiểu không chần chờ. Có chút khác là kỹ thuật tổ chức đã đem lại ưu thắng cho người kháng chiến. Quan niệm chiến tranh đơn thuần chuyên môn chưa đủ thích ứng vào một xã hội cựu thuộc địa còn rất cũ kỹ khiến những người tốt nghiệp St. Cyr, Saumur... trở thành cô lập, phải lúng túng trước một tầng lớp đối kháng giờ đây đã thuộc lòng các yếu tính văn minh Tây Phương đến độ không những chỉ đi theo những xuất hiện mới nhất về mặt tư tưởng, mà còn có thêm sự gắn bó với địa  phương và văn hóa cổ truyền. Tất cả đã tạo cho họ sự hãnh diện, lòng tự tin để chiến thắng. Sài Gòn tháng 4-1975."
Tôi dám quả quyết những hàng chữ trên đây không thể nào được Tạ Chí Đại Trường viết trong tháng 4-1975 như tác gỉa đã cho in trên giấy trắng mực đen năm 2011. 

Suốt thời gian tác gỉa viết luận án, từ tháng 9.1973 đến tháng 4.1975, thì Việt Nam Cộng Hòa vẫn còn tồn tại, Sài Gòn vẫn là thủ đô, và Tạ Chí Đại Trường vẫn còn là một đại úy khối Quân Sử thuộc Bộ Tổng Tham Mưu Quân Lực Việt Nam Cộng Hòa được biệt phái về Bộ Quốc Gia Giáo Dục tại nhiệm sở là Trung học Tân An tỉnh Long An.
Lẽ nào trong thời buổi ấy mà Tạ Chí Đại Trường lên tiếng ca tụng tư tưởng Mác-Lê ẩn qua hàng chữ "những xuất hiện mới nhất về mặt tư tưởng," và lẽ nào tác gỉa mệnh danh Cộng Sản là "người kháng chiến?"
Còn nhận xét cuả tác gỉa Tạ Chí Đại Trường, rằng người Cộng Sản "gắn bó với... văn hóa cổ truyền" là một nhận xét nông cạn, chỉ biết xét bản chất qua sự tuyên truyền. 

Xưa nay, Cộng Sản tha thiết với văn hóa cổ truyền bằng miệng lưỡi, nghĩa là tuyên truyền mà thôi. Chính sách "tiêu thổ kháng chiến" của họ trong hai thập niên 1940-1950 là đập phá đền miếu, biến đình chùa thành kho chứa thóc, lấy bia đá làm cầu ao, đóng hoành phi câu đối thành ghế hay chẻ làm củi, dùng châu phê nhà Nguyễn nhóm lửa hút thuốc lào, xé cổ thư chữ Hán nhóm bếp... Nếu đó là chuyện cũ, thì chuyện mới là đại sứ đi mò sò bị cảnh sát Mỹ bắt, nhân viên tòa đại sứ buôn lậu sừng tê giác bị quan thuế Nam Phi tóm... "Gắn bó với văn hóa cổ truyền" theo cách nhìn của tác gỉa là thế sao?
 Còn nhận định Cộng Sản là "một tầng lớp đối kháng giờ đây đã thuộc lòng các yếu tính văn minh Tây Phương..." theo tôi, không những sai lầm mà còn rõ vẻ điếu đóm!


Sai lầm vì giới lãnh đạo Cộng Sản Việt
​Nam không hề "thuộc lòng các yếu tính văn minh Tây Phương," mà trái lại, họ là nông dân với một ít thợ thuyền. Chính vì họ không có điều kiện được học nhiều ở các trường do Pháp tạo lập nên họ giữ nguyên được đặc tính của giới nông dân Việt Nam trong nền văn minh lúa nước từ ngàn xưa: ít học nhưng chịu khó chịu khổ, kiên trì nhẫn nại, mưu mẹo quỷ quyệt, nhưng lạc quan và quyết tâm.
Thật ra, kết luận trên đây của Tạ Chí Đại Trường không hề dính dáng gì đến đề tài mà tác gỉa nghiên cứu, là Người Lính Thuộc Ðịa Nam Kỳ trong thời khoảng 1861-1945.
Dĩ nhiên, thiên nghiên cứu nào cũng có thể mở ra vấn đề mới hay đi xa về không gian hoặc thời gian khi kết thúc. Nhưng làm sao tôi có thể tin luận án Tiến Sĩ thời Việt Nam Cộng Hòa mà kết luận chỉ cốt ca tụng Cộng Sản được?       

Vậy là những sử phẩm mà Tạ Chí Ðại Trường đã xuất bản tại Sài Gòn trước năm 1975 hay sau này tại Hoa Kỳ khi tái bản tại Việt Nam đã có những câu chữ bị thay đổi hay những ý tưởng bị thêm bớt. Sự khác biệt của hai kỳ in -một là thời VNCH và hải ngoại và một là ở trong nước- lại chính là quyết định của tác giả Tạ Chí Ðại Trường sao?
Những tác gỉa tại hải ngoại muốn có sách được in trong nước, hoặc là Hoành Linh Đỗ Mậu, hoặc là Nguyễn Tiến Hưng, và nay là Tạ Chí Đại Trường, phải trả giá đắt thế sao?
Tôi viết những nhận xét trên đây vào tháng 8.2014 khi nhận được sách. Tôi viết với tâm trạng đáng buồn, và... đáng thương.
Gặp nhau từ thập niên 60 của thế kỷ trước, tôi biết bản lãnh của Tạ Chí Đại Trường phải hơn thế này. Hãy đọc lại bài ông viết dài 80 trang trong Việt Nam Nhìn Từ Bên Trong và Bên Ngoài xuất bản năm 1994 khi ông còn ở trong nước để thấy nét dõng dạc của ngòi bút họ Tạ. Hãy đọc lại kết luận của bài viết ấy:
Chung quy chỉ tại vua Hùng
Đẻ ra một lũ khùng khùng điên điên
Thằng khôn thì đã vượt biên
Thằng ngu ở lại không điên cũng khùng.
Và:
Một thằng lên vũ trụ
Mươi thằng đi Mút-Cu
Nghìn thằng ăn uống lu bù
Để dân năm mươi triệu đói thò cu ra ngoài!
(Việt Nam Nhìn Từ Bên Trong và Bên Ngoài, trang 80.)
Khi ra hải ngoại, ông chững chạc tuyên bố, nguyên văn trong Sử Việt Đọc Vài Quyển (2004), trang 478: Nếu là người "bên trong"  thì phải nói đến tính giai cấp, tính Đảng trong việc nghiên cứu sử học. Như ông Viện Trưởng Viện Sử Học Văn Tạo tuyên bố trong một hội nghị quốc tế năm 1988: "Chúng tôi không viết sử để làm công trình sử học mà là để góp phần xây dựng chế độ mới."
Rồi ông khẳng khái tự nhận nơi cuối sách, trang 523: ... chút bướng bỉnh muốn ngẩng cao đầu vì khoa học thúc đẩy đã khiến cho tác giả (tức TCĐT, TAT chú) thành "tên phản động hạng nặng..."
Với bản lãnh như thế, làm sao giải thích được kết luận kỳ lạ của Tạ Chí Đại Trường trong sách in năm 2011? Chẳng lẽ người khác viết tại Hà Nội, rồi ấn vào tay ông?
Vì thế, tin sử gia họ Tạ mất ngày 24.3.2016 khiến tôi thấy thật đáng tiếc cho một đời nghiên cứu, toàn tâm toàn ý không gia đình không con cái mà cuối đời hoá ra bị vẩn đục.

Viết 2014 chỉnh sửa 2016
TRẦN ANH TUẤN
Trích trong Sử Việt tại Bắc Mỹ 1975-2015 sắp xuất bản




Tạ Chí Đại Trường một nhân cách trí thức

 http://www.bbc.com/vietnamese/forum/2016/03/160327_doanxkien_on_tachidaitruong


Đoàn Xuân Kiên
Gửi cho BBC Việt ngữ từ London, Anh quốc ngày 27 tháng 3 2016.

Image copyright Nguoi Viet Image caption
Sử gia Tạ Chí Đại Trường vừa qua đời ở Việt Nam, hưởng thọ 81 tuổi.
Nhớ về Tạ Chí Đại Trường là nhớ về một nhà nghiên cứu sử không chịu khuất phục trước những uy lực chính trị để được sống và viết một cách trung thực với mình.
Tạ Chí Đại Trường đã trở thành quen thuộc trong giới chữ nghĩa trong nước và hải ngoại từ lâu. Ở Sài Gòn trước 1975, tên tuổi ông đã nổi khi quyển sách đầu tay, Lịch Sử Nội Chiến tại Việt Nam 1771-1802, được tặng Giải Thưởng Tổng Thống VNCH năm 1970 trước khi công chúng được đọc toàn văn khi sách được in ba năm sau đó. Trước 1975, ông viết không nhiều. Ngoài quyển sách Lịch Sử Nội Chiến tại Việt Nam 1771-1802, công chúng chỉ được đọc thêm 9 bài viết trên Tập San sử Địa (Sài Gòn) mà trong số đó đã có đến 4 bài trích từ trong sách Lịch Sử Nội Chiến.

Nhớ về Tạ Chí Đại Trường là nhớ về một nhà nghiên cứu sử không chịu khuất phục trước những uy lực chính trị để được sống và viết một cách trung thực với mìnhĐoàn Xuân Kiên
Những bài viết ít ỏi kia cùng với sách Lịch Sử Nội Chiến tại Việt Nam 1771-1802 dù sao cũng đã cho thấy phong cách của một nhà viết sử nghiêm túc từ phương pháp làm việc đến những kiến giải cho vấn đề. Nếu không có những biến động lớn trong xã hội sau ngày 30/4/1975, có lẽ công chúng sẽ đón nhận thêm những công trình sử học kế tiếp giàu tính cách tiến bộ và mới mẻ, vì sau khi nhà xuất bản Văn Sử Học ấn hành Lịch Sử Nội Chiến 1771-1802 (1973), Tạ Chí Đại Trường đã hoàn tất bản thảo ban đầu của công trình về Tiền Kẽm Nam Hà (1974) và đang chuẩn bị cho luận án về Người Lính Thuộc Địa Nam Kì 1861-1945.
Biến cố 30/4 đã tác động nhiều đến đời sống riêng và con đường nghiên cứu của ông. Sau sáu năm tù cải tạo, ông bắt đầu những ngày khốn khó về đời sống, nhưng ông đã vượt thoát những vây khốn đời thường, dùng hết những thời gian trống trải này để suy ngẫm và viết những gì ông có thể năm bắt trong tầm tay. Dần dà, những công trình kế tiếp đã hình thành. Đọc và viết đối với ông bây giờ là một thứ ghi chép của một người quan sát từ bên lề cuộc sống mới. Đầu tiên phải kể đến tác phẩm Một khoảnh Việt Nam Cộng Hoà nối dài. Ông dí dỏm gọi đây là những trải nghiệm thực tế của một thứ “chuẩn công dân hạng nhì” trong lòng xã hội vừa đổi đời. Tập hồi kí Một khoảnh Việt Nam Cộng Hoà nối dài được các bạn hữu của tác giả xuất bản thành sách lần đầu tại Hoa Kỳ năm 1993, khi ông còn ở trong nước. Sau này, tác giả đã có thời gian chỉnh đốn bản thảo. Công việc hiệu chỉnh này hoàn tất năm 2005. Gần đây, toàn văn bản thảo do tác giả hiệu chỉnh cũng được lưu trữ trên mạng thông tin toàn cầu.
Tập hồi kí của Tạ Chí Đại Trường giàu tính cách văn học cũng như tài liệu xã hội tươi nguyên của một thời trong lịch sử đất nước đang chuyển động từng ngày trước mắt. Con mắt sử gia đã bén nhạy ghi nhận những nhịp đập vui buồn của một thời thể hiện qua số phận một cá nhân. Nhưng tập hồi kí còn cho người đọc đôi nét khắc hoạ về con người nhạy cảm tinh tế của một nhà văn. Chúng ta trân trọng tập hồi kí vì tính cách sống động và chân thực của nó. Tập hồi kí này sẽ thêm vào kho hồ sơ lưu trữ xác thực về một thời kì lịch sử mà thế hệ trẻ Việt Nam rất cần được biết và nhớ. Vì một tương lai khác cho đất nước chúng ta.

Chỉnh lại, phê phán

Image copyrightAFPImage captionBiến cố 30/4 đã có nhiều tác động đến đời sống riêng và con đường nghiên cứu của Tạ Chí Đại Trường, theo tác giả.
Kế đó là một loạt những bài viết ngắn nhằm chỉnh lại những điều cần phê phán, hoặc đưa ra những góc nhìn khác về những vấn đề sử học của giới nghiên cứu. Những bài viết này về sau đăng dần trên tập san Văn Học (USA) trước khi in thành nhiều tập tại hải ngoại. Đó là những tập Thần, Người và Đất Việt (1989), và Những bài dã sử Việt (1996). Tập Việt Nam nhìn từ bên trong: Những khuynh hướng chính trị tiên tri thời hiện tại ở Việt Nam (1992) đưa ra những giải mã độc đáo về những khuynh hướng chính trị mà ông gọi là những khuynh hướng tiên tri mang màu sắc huyền bí của tôn giáo hơn là bắt rễ từ thực tiễn. Những khuynh hướng hoang tưởng khác nhau ấy đã như một truyền thống bắt rễ sâu trong sinh hoạt chính trị. Hệ quả của những khuynh hướng tiên tri này là sự phiêu lưu hoang tưởng của xã hội vì vướng kẹt trong ngõ cùng của chính trị.
Ông không phê phán để phê phán suông, mà để phấn đấu cho một cuộc đổi thay cần thiết và triệt để trong nghiên cứu sử. Thay đổi này không thể là cuộc thay đổi ngoài da mà phải là một thay máu cho văn hoáĐoàn Xuân Kiên
Người đọc Tạ Chí Đại Trường luôn bắt gặp đây đó những phát kiến độc đáo. Chẳng hạn, bài "Về khuôn tiền đá ở Núi Voi" (Bắc Thái) trong Những bài dã sử Việt, Tạ Chí Đại Trường nhận ra rằng khuôn đúc tiền bằng đá tìm thấy ở Núi Voi không thể là của đời Đường như một số sách/giáo trình lịch sử nhận định. Nhờ đọc bài viết của ông, ông F. Thierry, một chuyên viên về tiền cổ, đã kịp thời đính chính trên chuyên san Bulletin de la Société Francaise numismatique (Tập san của Hội Tiền cổ Pháp) số tháng 3/1997, rằng khuôn tiền đó chỉ có một lỗ khắc đồng Khai Nguyên, tiền hiệu đầu Đường, thế kỷ VII. Trong bài "Việt Nam ở thế kỉ X", ông bàn về nhân vật Lê Hoàn ("Việt Nam ở thế kỷ X").
Qua những tài liệu mang giọng điệu miệt thị của sứ thần phương bắc và những ghi chép bóng bẩy thường để che đậy hoặc tô vẽ thêm của sử quan trong nước, cùng những dấu vết khảo cổ, Tạ Chí Đại Trường đã vẽ nên chân dung một ông vua có cá tính của một triều đình tột đỉnh quyền hành mà sinh hoạt không xa dân chúng là bao, và mặc dù còn vụng về quê kệch nhưng cũng có vẻ hào nhoáng và niềm hãnh diện riêng. Hoặc giả, Tạ Chí Đại Trường phân tích về Lý Nhân Tông, vị Hoàng đế suốt ngày loay hoay với việc đồng áng và có đầy đủ phẩm chất tham công tiếc việc, hà tiện chi li của anh nông dân một nắng hai sương ("Những Hoàng đế - điền chủ Đại Việt thế kỷ X-XIV"). Ông coi ông vua này là nhân vật điển hình minh chứng cho dấu vết điền chủ lãnh chúa rõ rệt ở các vị Hoàng đế của nước Đại Việt thế kỷ X-XIV.
Khi sang định cư bên Hoa Kỳ (1994), Tạ Chí Đại Trường lại đóng góp thêm một số công trình khác cũng vẫn cùng ý hướng phê phán quan điểm sử học chính thống ở trong nước để tiến đến một quan điểm sử học trung thực. Lần lượt, các công trình Lịch sử Việt Nam trong tầm mắt người Việt - Một lối nhìn khác (2002), Sử Việt, đọc vài quyển (2006). Tính cách phê phán của những công trình về sau này thật là dứt khoát.
Trong tập Lịch sử Việt Nam trong tầm mắt người Việt - Một lối nhìn khác (2002), ông phê phán những quan điểm sử học đương thời ở cả hai miền Nam Bắc trong thời phân chia và quan điểm sử của thời hiện đại, đều chỉ muốn áp đặt chính trị lên lịch sử, giải thích lịch sử theo chủ quan của chính trị.
Image copyrightblog hau khao coImage captionSử gia Tạ Chí Đại Trường đã để lại nhiều công trình, biên khảo có giá trị, theo tác giả.
Tập sách Sử Việt, đọc vài quyển (2006) nguyên là tập hợp những bài viết do tác giả thai nghén từ lâu, và được đăng tải lần đầu trên tạp chí Văn Học (USA) trong những năm 1999-2004. Mười một bài viết đều xoay chung quanh một chủ đề lớn: đi tìm một quan điểm tiếp cận lịch sử Việt Nam một cách trung thực, không bị những trói buộc bất cứ từ đâu. Ý hướng là thế, lại được thể hiện bằng một phương pháp khá độc đáo: tác giả đã khéo chọn một điểm tựa mà dễ thường chưa ai làm, là suy niệm từ một quyển sử cũ, một quyển sử tiêu biểu cho truyền thống viết sử đã định hình từ mấy thế kỉ nay.

Sử thời thổ tả

Những khơi động cần thiết mà tác giả đem lại cho công chúng trí thức trẻ Việt Nam sẽ là món hành lí cần thiết cho một cuộc lên đường mới, một tương lai khác của nghiên cứu sử Việt nói riêng và của văn hoá Việt một kỉ nguyên mới, nói chung. Trong ý nghĩa đó, Tạ Chí Đại Trường đã góp phần không nhỏ cho cuộc vận động tiến về con đường văn hoá mới cho Việt Nam, ngày maiĐoàn Xuân Kiên
Cũng như những tập sách khác trước đó, công trình Sử Việt thời thổ tả (2013) là kết quả của một chuỗi suy niệm của tác giả về hiện trạng sa lầy của sử học khi con người muốn đánh tráo sự thật bằng những mánh khoé của bạo lực để đạt mục đích. Đọc tập sách này sẽ khiến người đọc ông phải bàng hoàng và không thể không dấy lên những hoài nghi chính đáng về những gì gọi là nền sử học của chúng ta hiện nay. Người đọc trẻ tuổi sẽ tìm thấy ở tập hợp những bài viết này một sự khơi động rất mạnh: hãy cảnh giác với những quan điểm và phương pháp luận hẹp hòi nhưng lại được sơn phết bằng những vỏ bọc cao đẹp như là chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa dân tộc, lòng tự hào về văn hiến nghìn năm…
Công trình lớn sau cùng của Tạ Chí Đại Trường là một quyển thông sử mới mà ông khiêm tốn gọi là Sơ thảo Bài Sử Khác Cho Việt Nam (2009). Trong chương giới thiệu, ông minh nhiên đúc kết lại phương pháp tiếp cận sử của mình là phá bỏ những áp chế chính trị lên người viết sử. Sử gia là người bõ già của xã hội, và chỉ trung thực ghi nhận toàn bộ những mặt sinh hoạt khác nhau của xã hội qua trục thời gian. Mười lăm chương sách phác thảo một đề cương mới mẻ cho một bộ thông sử Việt Nam trong đó có sự góp mặt của mọi cộng đồng xã hội đã góp công tạo nên lịch sử. Công trình này cũng sẽ xem nhẹ chuyện ghi chép công trạng của các triều đại chính trị mà nhắm vẽ lại chân dung xã hội Việt Nam qua các thời kì lịch sử. Một công trình như thế sẽ vượt bỏ thứ quan niệm viết sử của các sử quan tiếp nối nhau qua bao đời trên đất nước ta.
Công trình đồ sộ này sẽ là một đề án thách đố thế hệ trí thức trẻ Việt Nam mai sau trong nỗ lực cởi trói sử học ra khỏi vòng kim cô của một truyền thống sử quan lưu cữu qua bao đời. Đó cũng là một thách đố văn hoá mới cho xã hội ngày mai.
Xem thế thì sự nghiệp của Tạ Chí Đại Trường toát lên một nét chung là ý hướng san sẻ suy nghĩ của ông với thế hệ tương lai. Ông không phê phán để phê phán suông, mà để phấn đấu cho một cuộc đổi thay cần thiết và triệt để trong nghiên cứu sử. Thay đổi này không thể là cuộc thay đổi ngoài da mà phải là một thay máu cho văn hoá. Những khơi động cần thiết mà tác giả đem lại cho công chúng trí thức trẻ Việt Nam sẽ là món hành lí cần thiết cho một cuộc lên đường mới, một tương lai khác của nghiên cứu sử Việt nói riêng và của văn hoá Việt một kỉ nguyên mới, nói chung. Trong ý nghĩa đó, Tạ Chí Đại Trường đã góp phần không nhỏ cho cuộc vận động tiến về con đường văn hoá mới cho Việt Nam, ngày mai.
Bây giờ ông đã nằm xuống. Thác là thể phách, còn là tinh anh.

Tác phẩm của Tạ Chí Đại Trường:

Image copyrightasiabooking.com.vnImage captionCác công trình của sử gia Tạ Chí Đại Trường sẽ còn là hành trang cho nhiều thế hệ người Việt Nam đi tới tương lai, theo tác giả.
1 Lịch sử nội chiến ở Việt Nam từ 1771 đến 1802, Nxb. Văn Sử học, Sài Gòn 1973. (Tái bản: Lịch sử nội chiến ở Việt Nam (1771-1802), Nxb. An Tiêm, Hoa Kì 1991; Tái bản: Việt Nam thời Tây Sơn – Lịch sử nội chiến 1771-1802, Nxb. Công an Nhân dân, Hà Nội 2006.) 2 Thần, người và đất Việt, Nxb. Văn Nghệ, Hoa Kì 1989; Văn Học xb., Hoa Kì 2000, bản mới; Nxb. Văn hoá Thông tin, Hà Nội 2006, bản mới. 3 Một khoảnh Việt Nam Cộng hoà nối dài, Nxb. Thanh Văn, Hoa Kì 1993. 4 Việt Nam nhìn từ bên trong và bên ngoài, bài viết riêng được gộp chung với Nguyễn Xuân Nghĩa, Nxb. Văn Lang, Hoa Kì 1994. 5 Những bài dã sử Việt, Nxb. Thanh Văn, Hoa Kì 1996. 6 Những bài văn sử, Văn Học xb., Hoa Kì 1999. 7 Lịch sử Việt Nam trong tầm mắt người Việt: Một lối nhìn khác. Bài viết cho Williams Joiner Center (UMASS/Boston) 2002. 8 Sử Việt đọc vài quyển, Văn Mới xb., Hoa Kì 2004.
9 Sơ thảo: Bài sử khác cho Việt Nam, bản thảo bắt đầu 2005. Văn Mới, USA 2009. 10. Người lính thuộc địa Nam Kì (1861-1945), bản thảo 1975. Nxb. Tri Thức & Nhã Nam, 2011
Bài viết phản ánh quan điểm riêng của tác giả Đoàn Xuân Kiên, một nhà nghiên cứu Việt học và ngữ học, đang sinh sống tại London, Anh Quốc.
--


Sử gia Tạ Chí Đại Trường qua lời kể của đồng nghiệp

Kính Hòa, phóng viên RFA
2016-03-29
160327084757_dai_truong_640x360_nguoiviet

Nhà sử học Tạ Trí Đại Trường qua đời ở Sài gòn ngày 24 tháng Ba năm 2016.
Courtesy of nguoiviet

Ông Tạ Chí Đại Trường, là một nhà sử học với những giải thích về lịch sử không giống với sử sách chính thống của nhà nước Việt Nam hiện nay.
Ông Tạ Chí Đại Trường qua đời ở Sài gòn vào ngày 24 tháng Ba năm 2016, đúng hai năm sau khi ông nhận giải thưởng Phan Chu Trinh trong nước nhân ngày giỗ cụ Phan vào ngày 24 tháng Ba năm 2014. Ông học sử và nghiên cứu lịch sử tại Sài gòn trước năm 1975, và có một thời gian tham gia quân đội Việt nam cộng hòa. Sau năm 1975 ông bị tù cải tạo cho đến năm 1981, sau đó ông sang Hoa Kỳ sinh sống và tiếp tục nghiên cứu lịch sử Việt nam.
Sau đây là một số nhận xét của các đồng nghiệp về con người và sự nghiệp của Tạ Chí Đại Trường sau khi ông qua đời.

Một nhà sử học khác
Nhận định về nhà sử học Tạ Chí Đại Trường, ông Nguyễn Gia Kiểng, người có những tác phẩm liên quan đến lịch sử Việt nam, hiện sống ở Pháp, nói với chúng tôi:
Tạ Chí Đại Trường là nhà sử học đầu tiên viết lịch sử một cách bài bản và chuyên nghiệp, và rất lương thiện. Vì khi chúng ta đọc các tác phẩm của Tạ Chí Đại Trường, chúng ta thấy có một sự tìm kiếm sự thật rất là công phu, có sự nhận định và lý luận rất thẳng thắn. Nó khác với các quan điểm của các sử quan ngày trước, và đến mãi sau này nữa, là dùng lịch sử như là một dụng cụ để củng cố chế độ đương quyền. Coi lịch sử đương nhiên là do kẻ chiến thắng viết ra. Tạ Chí Đại Trường không phải là người như vậy, không coi lịch sử như là một phương tiện để bày tỏ lập trường của mình, mà trái lại sử gia phải phản ánh đúng sự thực, là người có bổn phận mô tả xã hội, cái sự biến chuyển của xã hội trong dòng thời gian.
Nếu có cái gì đó ước mong, nghĩ về công lao của bác Trường thì tôi mong là những công trình của bác đã xuất bản ở nước ngoài được nhanh chóng xuất bản trong nước.
- Bà Nguyễn Thị Hậu
Ông Nguyễn Gia Kiểng có viết một quyển sách tên là Tổ quốc Ăn năng trong đó không xem triều đại Tây Sơn ở thế kỷ 18 là một triều đại vinh quang. Điều này làm nhiều người Việt Nam có định kiến về công lao to lớn của triều Tây Sơn không hài lòng. Ông Tạ Chí Đại Trường, một người Bình Định đã lên tiếng bênh vực cho quan điểm của ông Kiểng.
Một đồng nghiệp của ông Tạ Chí Đại Trường trong ngành sử học, rất quan tâm đến các tác phẩm của ông, không muốn nêu danh tánh, nói với chúng tôi rằng:
“Anh Tạ Chí Đại Trường là một người có cái nhìn rất riêng với lịch sử Việt Nam. Rất đặc biệt, rất riêng. Trong những kiến giải của anh về lịch sử thì rất độc đáo, có thể là người khác không đồng ý. Nhưng đó là những kiến giải hấp dẫn, bởi vì viết lịch sử như anh, anh đã đi ra ngoài cái trường qui định viết sử bình thường. Viết và tạo được sự hấp dẫn, nói như Nguyễn Mạnh Côn là đem tâm tình viết lịch sử. Có nhiều chỗ anh cũng hơi cực đoan một chút, ví dụ như khi phê phán Nguyễn Phương trong Việt Nam thời khai sinh chẳng hạn, anh có hơi cực đoan một chút.”
Tiến sĩ Bùi Trân Phượng, tốt nghiệp ngành sử học tại Đại học Sorbone, Pháp có cái nhìn hơi khác về các công trình của ông Tạ Chí Đại Trường:


“Theo tôi thì anh ấy đã được đào tạo như thế nào, đã làm nghề sử như thế nào, trước năm 1975, thì sau năm 1975 anh ấy cũng làm nghề sử như thế. Cho nên tôi không gọi cái đó là đặc biệt. Nếu có gì đặc biệt ở anh Tạ Chí Đại Trường thì đó là tài năng. Tức là không phải ai được đào tạo như thế, hành nghề như thế, thì cũng có những phát hiện sắc sảo như là phát hiện của anh ấy, gặp thời hơn thì tôi nghĩ sức sáng tạo của ảnh còn nhiều hơn thế. Trong điều kiện mà anh ấy không có dưới cả hai chế độ, những điều anh ấy làm được là những đóng góp lớn.”
Các tác phẩm của ông Tạ Chí Đại Trường rất đa dạng, ngoài các công trình lớn như Lịch sử nội chiến, Thần người đất Việt, ông còn có cả những bài viết về văn hóa, khảo cổ.
Tiến sĩ khảo cổ học Nguyễn Thị Hậu, hiện sống ở Sài gòn cho biết là bà rất tâm đắc với những bài viết về khảo cổ, và văn hóa của ông tạ Chí Đại Trường:


Bác làm cho các nghiên cứu khảo cổ gần với đời sống con người hơn. Các kiến thức khảo cổ trở nên gần gũi với người đọc bình thường, mang những kiến thức về văn hóa, khảo cổ, lịch sử đến với cộng đồng, với công chúng, nhưng không làm cho các kiến thức ấy bị sai lạc, mà vẫn phân tích khoa học, rất đúng. Người ta cảm thấy rằng các sự kiện, những câu chuyện lịch sử ấy gần gũi với con người chứ lịch sử không khô cứng, không phải chỉ là những sự kiện.”
Xuất bản và nhìn nhận ở Việt nam
Theo ông Nguyễn Gia Kiểng thì ông Tạ Chí Đại Trường là một sử gia hiếm hoi được cả hai giải thưởng về văn hóa lịch sử trước và sau năm 1975, đó là giải thưởng của Tổng thống Việt Nam Cộng hòa trước năm 1975, và giải Văn hóa Phan Chu Trinh năm 2014. Theo ông Kiểng thì sự việc giải Phan Chu Trinh trao cho ông Trường là một điều nhân nhượng rất lớn từ phía chính quyền Việt Nam hiện tại. Nhất là quan điểm của chính quyền này luôn coi triều đại Tây sơn là vinh quang không giống như những chứng minh ngược lại của ông Tạ Chí Đại Trường.
Tuy nhiên việc xuất bản sách của Tạ Chí Đại Trường tại Việt Nam không đơn giản.
Nếu có gì đặc biệt ở anh Tạ Chí Đại Trường thì đó là tài năng. Tức là không phải ai được đào tạo như thế, hành nghề như thế, thì cũng có những phát hiện sắc sảo như là phát hiện của anh ấy, gặp thời hơn thì tôi nghĩ sức sáng tạo của ảnh còn nhiều hơn thế.
- Tiến sĩ Bùi Trân Phượng
Năm 2007, quyển Lịch sử nội chiến Việt Nam được in tại Việt Nam, nhưng đổi tên thành Nước Việt Nam thời Tây Sơn. Lúc sinh thời ông Tạ Chí Đại Trường nói với chúng tôi rằng người ta e ngại cái từ nội chiến.
Trong bản tin về cái chết của ông Tạ Chí Đại Trường ngày 24 tháng Ba, tên của quyển sách được gọi là Lịch sử nội chiến Việt Nam.


Trả lời câu hỏi rằng liệu đó có phải là một điều thay đổi, bà Bùi Trân Phượng nói:
“Người mà xuất bản thì muốn xuất bản với cái nội dung. Cho nên sự đổi tên là một sự nhượng bộ để có thể xuất bản được. Khi mà có thể thay đổi thì người ta nói lại cho đúng thôi. Sẽ có sự thay đổi nếu nó đến từ những người trước đây không đồng ý, tôi không nghĩ rằng những người đó đã thay đổi.”
Người đồng nghiệp giấu tên của ông Tạ Chí Đại Trường cũng nói với chúng tôi rằng:
“Đa phần những người viết sử Việt Nam, cho dù thế nào đi nữa, vẫn qua cái lăng kính của Marxism, và qua cái lăng kính đó thì khó mà chấp nhận Tạ Chí Đại Trường. Giới nghiên cứu lịch sử Việt nam bị điều kiện hóa trong cách nhìn lịch sử của mình. Người nào mà chấp nhận nhãn quan và ý tưởng của Tạ Chí Đại Trường thì mình cho là rất tiến bộ. Mà theo mình thấy thì (nghiên cứu) lịch sử Việt Nam không tiến theo kịp trào lưu đổi mới của xã hội.”
Lăng kính Marxism mà ông nói tới chính là những chủ trương về giai cấp của học thuyết cộng sản, những diễn biến của lịch sử được học thuyết này xem là qui luật, là bất biến. Trong khi đó thì nhà sử học Tạ Chí Đại Trường chỉ cố công, tận tụy tìm hiểu thực sự điều gì đã xảy ra trong quá khứ.


Ông nói tiếp về công lao của Tạ Chí Đại Trường,
“Đóng góp của anh Tạ Chí Đại Trường rất lớn cho lịch sử Việt nam, mà điều đáng buồn là ít người biết về Tạ Chí Đại Trường, ngay cả trong giới học thuật. Ví dụ như mình mới đọc bài của Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu chẳng hạn, thì chị biết Tạ Chí Đại Trường từ năm 1974, trong khi Tạ Chí Đại Trường viết tác phẩm đầu tiên, nếu mình nhớ không lầm là năm 1073.”
Bà Nguyễn Thị Hậu, người nhận mình là bạn vong niên với nhà sử học Tạ Chí Đại Trường mong rằng:
Nếu có cái gì đó ước mong, nghĩ về công lao của bác Trường thì tôi mong là những công trình của bác đã xuất bản ở nước ngoài được nhanh chóng xuất bản trong nước. Tôi nghĩ rằng sự cởi mở về một nhà sử học, làm việc hết sức nghiêm túc và tận tụy cho ngành sử học, cho những bộ sử của đất nước như vậy rất là đáng trân trọng. Mà nếu như những công trình này mà công chúng trong nước, kể cả những nhà nghiên cứu không được tiếp cận, một cách chính thức qua sự xuất bản của nhà nước thì tôi cho rằng đó là một thiệt thòi rất lớn.”
Đó hẳn cũng là mong ước của nhà sử học, mà trang Bauxite Việt nam mô tả là một nhà sử học không biết cúi đầu.





No comments: