Bài Viết
Khi Sài Gòn là một tính từ
NGUYỄN VĨNH NGUYÊN
SGTT.VN – Sài Gòn không chỉ là danh từ, mà còn là tính từ. Trước hết, tính từ đó chỉ một trạng thái thay đổi thay liên tục
Trên thực tế, điều này thể hiện qua hệ thống cửa nhà, đường sá, hạ
tầng nói chung không ngừng cung cấp cho người ta những cảm quan mới về
sự phát triển.
Những bổ sung, thay đổi trong biểu tượng văn hoá cũng nói lên điều
đó. Chợ Bến Thành, bến Nhà Rồng, nhà thờ Đức Bà hay nhà hát Thành phố…
những biểu tượng hôm qua đang được “bảo tàng hoá” trước một Bitexco
Financial Tower 262m, hình búp sen (nhưng ở một góc độ nào đó, nó lại
khiến ta liên tưởng đến ngón tay trỏ chỉ thẳng lên trời). Bitexco lọt
vào danh sách 20 cao ốc biểu tượng thế giới, là công trình giúp nhận
diện một Sài Gòn hiện đại. Một Bitexco không đơn độc, hướng tầm nhìn ra
sông Sài Gòn lộng lẫy, cho thấy sự xoay chiều trong nhãn quan nhưng lại
trung thành với một tinh thần “hướng giang” của đô thị này.
Cũng thế, với thân phận những cây cầu trong thành phố. Một thời nào
đó, cầu Sài Gòn từng tượng trưng cho giá trị cửa ngõ hiện đại, cầu Bình
Lợi, Tân Thuận gợi nên chiều sâu, sự cổ kính thì nay, những hình ảnh đó
chỉ còn làm hậu cảnh cho những bức ảnh cưới của các đôi uyên ương tín đồ
của thời trang vintage, thay vào, là cây cầu Ánh Sao lãng mạn kiểu phim
Hàn ở khu Phú Mỹ Hưng, hay về mặt cường tráng thì phải là cầu dây văng
Phú Mỹ ở quận 7. Trong đời sống bộn bề, những cây cầu mới ngoài tiếp tục
cung cấp cảm xúc bay bổng thư thái mà sông mang lại cho phố, còn cung
cấp những tầm nhìn về phát triển trên nền tảng đáp ứng nhu cầu ngày càng
cao về sự lưu thông với bên ngoài.
Cuộc đổ bộ của các công trình hôm qua vào thế giới bảo tàng diễn ra
thật nhanh chóng. Những di sản hôm qua từng soi bóng trong lịch sử đô
thị đang bị phung phí. Chỉ số ít được con người tìm cách đóng gói bán
cho lữ khách nuông chiều hoài niệm. Việc cập nhật những trào lưu kiến
trúc mới cần được tư duy một cách logic hơn: chúng không chỉ đem lại
diện mạo, hơi thở hiện đại cho hôm nay mà còn góp phần làm giàu cho
những… bảo tàng di sản của ngày mai. Tất nhiên, điều còn lại là đừng để
di sản ngày mai ăn hiếp, hạ độc những di sản hôm qua.
Sự nhanh chóng phai mờ của những biểu tượng kiến trúc cũ và thay thế
bằng những biểu tượng kiến trúc mới cũng ghi nhận đặc điểm tâm tính của
một thành phố nhạy cảm với cái mới. Ở đây, Sài Gòn lại có thể xem như
một tính từ khác để chỉ trạng thái cởi mở, sẵn sàng chấp nhận cái khác
biệt. Điều này không chỉ được nhìn từ hiện tại, mà có thể nói, là một
truyền thống, được thiết lập từ ngay trang đầu tiên của lịch sử thành
phố. Thuở sơ khai, khi quan đốc chiến triều Nguyễn – Nguyễn Cửu Đàm –
vung mác phát đám lau sậy rậm rì để xây Bán Bích cổ luỹ để hình thành
một đời sống thương cảng đô thị (1772), ta nhận ra, dưới mỗi nét phác
lên mặt đất là một biểu hiện của tinh thần quy hoạch mở cho tương lai
Sài Gòn mãi về sau. Sức sống thương cảng hiện hữu từ thuở đó. Sự phóng
khoáng của người di dân khẩn hoang lập ấp được thể hiện từ trong ban sơ
của cái gọi là đô thị.
Đến năm 1859, người Pháp đến Sài Gòn và thổi vào đó tinh thần duy lý
trong quy hoạch xây dựng, đưa ra nhiều quy định, chuẩn mực cho cơ sở hạ
tầng. Chỉ năm năm sau, những toà nhà lớn bắt đầu mọc lên ở bến cảng sông
Sài Gòn và dọc theo rạch Bến Nghé, đời sống giao thương tấp nập nhộn
nhịp, không khí buôn bán trao đổi sản vật, lương thực, hàng hoá với các
vùng miền trong nước, các quốc gia diễn ra thật sầm uất(1).
Ngay cả khi có sự can thiệp lý tính trong quy hoạch cao nhất, thì cái
“mã gen Sài Gòn” – tinh thần thương cảng, hướng giang – vẫn là thứ được
tuân thủ xuyên suốt. Như một sự cân bằng hết sức tuyệt vời: trong cái
chi li của tay thước mét mực có cái phóng khoáng của tầm nhìn, trong vô
số cái quy phạm nghiêm ngặt chuẩn mực, có sự cởi mở hấp dẫn những giá
trị mới, lại luôn sẵn “chế độ chờ” để tiếp nhận sự đổi thay. Nhìn xuyên
qua những xáo trộn lịch sử chính trị trước năm 1975, bước qua những
thành kiến hậu quả của sự tuyên truyền hồ đồ, có thể thấy rõ nhất diện
mạo phong thái của một Sài Gòn văn minh, chững chạc và tinh thần rộng
mở, không ngừng tiếp nhận các giá trị khác biệt vào mình. Chính ở đây,
tính mở làm nên sự đô hội, sự đô hội làm nên tư duy đa thể, vượt qua mọi
thiên kiến, khống chế trở lại những can thiệp thô bạo, duy ý chí.
Sức mạnh của tính cách Sài Gòn xuyên qua bể dâu thời cuộc. Điều này
được minh chứng bằng việc lịch sử là những bước chân rộn ràng của cuộc
Nam tiến, song nề nếp/tâm tính/tinh thần đô thị hoá thực sự tốt đẹp, văn
minh lại là những cuộc Bắc tiến, mà khởi nguồn, là Sài Gòn. Sài Gòn
không chỉ Sài Gòn hoá mạnh mẽ nơi chính những thị dân nhập cư của mình,
mà còn có sức lan toả những giá trị của mình một cách sâu xa và âm thầm
nơi những cư dân đô thị hiện đại khác.
Cần trở lại với một cội nguồn, là đời sống, tinh thần thương cảng của
Hòn Ngọc Viễn Đông, một trung tâm mở để thấy việc mở rộng kích thước
không ngừng trên bản đồ là một tiến trình hợp lý. Một khi sức lan toả và
hấp dẫn của sự phóng khoáng, tự do, văn minh nội tại của nó đã được lan
toả, mang đến những thành phố ở những vùng miền văn hoá rất xa trên đất
nước.
Thử lấy làm tiêu biểu. Một trong những đơn cử mang tính đặc thù khi
bàn về cấu trúc đô thị Sài Gòn thường được nhắc đến đó chính là đời sống
hẻm. Hẻm Sài Gòn không chỉ đóng vai trò như một quãng lùi, xương nhánh
về mặt lưu thông mà còn mang trong nó câu chuyện của lịch sử quy hoạch
và lịch sử cộng đồng. Tiến sĩ Tôn Nữ Quỳnh Trân, thành viên trong ban
chủ biên cuốn Văn hoá hẻm phố Sài Gòn – TP.HCM, cho rằng: “Xét trong cái
động và tĩnh của một đô thị thì hẻm chính là thành phố tĩnh, đó là nơi
con người ẩn mình, sống cho riêng mình và nếu có làm việc, thì chủ yếu
cũng dành cho một cộng đồng nhỏ chung quanh. Khi người ta sống trong
hẻm, người ta mở cửa nhiều hơn, hẻm càng đẹp, người ta càng mở cửa
(ngoại trừ một số hẻm công chức, nhà đối mặt nhà, đóng cửa là chính).
Hẻm lớn có cả đường cho xe hơi, có những cửa hiệu, tiệm may, hàng quán
xôn xao, còn hẻm nhỏ thì chẻ nhiều nhánh, ngoằn ngoèo, có nơi ẩm thấp
chật chội… Và đặc biệt, hẻm là nơi cư trú của phần lớn người nhập cư, vì
vậy mà rất nhiều bản sắc văn hoá ở đây được chia sẻ”.(2)
Có thể nói gọn nhất: chính đời sống nhập cư làm nên văn hoá hẻm.
Chính đời sống hẻm bảo bọc trong nó một thế giới hoà bình, nơi những thị
dân luôn thấy rõ tiểu sử của mình trong tiểu sử của kẻ đến sau.
*
Trên cái mã gen của một đô thị thương cảng, trung tâm giao lưu đã
được thiết lập từ những ngày đầu và bồi đắp qua tiến trình lịch sử, làm
nên tập tính lấy giao lưu làm trọng của một vùng văn hoá hội nhập. Sự
rộng lòng với người – khác đã cho phép nó tránh được cơ nguy cục bộ, bảo
thủ, nhiệt tình với cái mới, dung dưỡng và quan trọng là luôn sẵn không
gian cho cái khác biệt cùng tồn tại sống động, hài hoà.
Điều này thể hiện qua cấu trúc đô thị, từ trong đời sống văn hoá hẻm,
và lớn hơn, từ trong sự thay phiên đổi gác của những biểu tượng kiến
trúc. Dĩ nhiên, ngược lại, chính những dịch biến thuộc về cấu trúc đô
thị quy định trở lại không gian, tập quán, lối sống và tính cách con
người.
Đến đây, Sài Gòn còn là một tính từ, chỉ sự rộng lòng với cái mới, cái khác.
Vì là một tính từ xuất phát từ nội tại, văn hoá Sài Gòn luôn đủ chống lại những áp đặt quyền lực mang tính nhất thời.
——–
(1). Đoạn này có tham khảo công trình Hạ tầng đô thị Sài Gòn buổi đầu của Trần Hữu Quang, NXB Tổng hợp TP.HCM, 2012.
(2). Hồn phố thị trong hẻm nhỏ, trả lời phỏng vấn, Sài Gòn Tiếp Thị, số ra ngày 30.4.2012.
NGUYỄN VĨNH NGUYÊN
minh họa Leftstudio
*****
Nguồn:
No comments:
Post a Comment