Saturday, December 1, 2012

NGUYỄN KHÔI * YÊN THAO



NGUYỄN KHÔI
Nhà Thơ Yên Thao
Trữ Tình và Trào Lộng
Xế trưa ngày 31-10-2007 , Nguyễn Khôi tôi đang ngồi trong nhà ở phố Vọng, trông ra cửa đón cái gió bấc mưa phùn đầu mùa vừa tái xuất giang hồ sau nhiều năm mất hút (có lẽ do trái đất nóng lên /vì môi trường ô nhiễm ...) , đang mơ màng thì nhà thơ Yên Thao (YT Hội viên Hội Nhà Văn Việt Nam) đội mưa phùn gió bấc , cưỡi xe đạp điện lao vào ngõ Bãi than Vọng (nhà NK) , lão thi sỹ gọi cửa như reo lên :
- Anh đem đến cho chú em tập thơ THI TỬU ( Nhà xuất bản Hội Nhà Văn Việt Nam ) , sắp trình Làng vào quý Tư năm 2007!
NK đón nhà thơ Yên Thao (YT) vào nhà , lão thi sỹ vẫn dồn dập hỏi :
- Lại nghe nói chú mới đi Tây dài ngày về, có gì hay không ?
Hai nhà thơ an toạ trong phòng khách và đàm đạo, NK thưa lại :
- Ôi ! Thưa ông anh ( YT hơn NK chừng 10 tuổi ). Tây /Ta thì thiếu gì chuyện, mà thường là khác biệt nhau , diễn đạt không khéo thì lại chuốc phiền vào thân ! Em xin ví dụ : Về văn Việt Nam có độc giả hải ngoại lại cho rằng trong nước đương đại thì số 1 Dương Thu Hương (Thiên đường mù, Bên kia bờ ảo vọng ) và số 2 Nguyễn Huy Thiệp (Tướng về hưu) , còn thơ hồi 9 năm có độc giả hải ngoại lại cho rằng số 1 Quang Dũng (Tây Tiến, Đôi mắt người Sơn Tây) ,số 2 là Hữu Loan (Đèo cả, Màu tím hoa sim ) , và họ cho rằng số 3 là Yên Thao ( Nhà tôi ).
Nhà thơ số 3 YT gặng hỏi :
- Tại sao ?
- Về Yên Thao , vì họ cho là có tính nhân văn cao, quân kỷ của Bộ đội Cụ Hồ rất đáng khâm phục :
Này , anh đồng chí
Người bạn pháo binh!
Đã đến giờ chưa nhỉ
Mà tôi nghe như trại giặc tan tành ?
Anh rót cho khéo nhé
Kẻo lại nhầm nhà tôi!
Nhà tôi ở cuối thôn Đồi
Có giàn thiên lý có người tôi thương .
Độc giả hải ngoại thích hơn ở thơ Yên Thao là cái chất lãng mạn tiểu tư sản của chàng trai ven đô :
Tôi có người vợ trẻ
Đẹp như thơ
Tuổi chớm đôi mươi,cưới buổi dâng cờ
Má trắng mịn thơm thơm mùa lúa chín
Ai ra đi mà không từng bịn rịn
Rời yêu thương nào đã mấy ai vui
Em lặng buồn nhìn với lúc chia phôi
Tôi mạnh bước mà nghe hồn nhỏ lệ
NK tiếp :
- Chính cái " đoạn " thơ hay bất tử này ,bên ta thì " chẩm " , bên địch lại lăng xê ( thời 9 năm đánh Pháp ), tình cảnh tế nhị kéo dài đã làm cho nhà thơ Yên Thao phải im hơi, lặng tiếng dài dài...Tất cả các Tuyển Tập thơ Việt Nam , thời 9 năm đánh Pháp, xuất bản ở Hà Nội đều không có bài thơ Nhà Tôi của Yên Thao .
Nhà thơ trữ tình YT với bài thơ bất tử Nhà tôi , âm thầm chuyển sang làm thơ trào phúng , YT trở thành chủ nhiệm Câu lạc bộ thơ trào phúng Hà Nội.
Hình như YT vào Hội Nhà Văn Việt nam ở cửa "Trào Phúng " chứ không phải cửa thơ " Trữ tình ".
Mãi đến khi Yên Thao gần 80 tuổi mới được kết nạp vào Hội Nhà Văn Việt nam !
Sau đó Hà Nội ồn ã truyền khẩu bài thơ trào phúng , rì rầm gán cho tác giả Yên Thao :
Ghét nhau cùng chiếu không ngồi
Cùng chai không uống , cùng nồi không ăn
Chỉ trừ cái hội nhà văn
Ghét nhau đến mấy cũng lăn cả vào
Có kẻ ác khẩu còn " biên tập " lại câu cuối :
Chỉ trừ cái hội nhà văn
Cắn nhau như chó vẫn lăn xả vào
Nghe đâu bài thơ truyền khẩu đến tai lãnh đạo Hội, Yên Thao bị nhắn nhe :
- Bác làm thơ chửi Hội à!
- Đâu có, chúng nó tếu đấy mà ...
- Bác chỉ cái vụng chèo khéo chống
Còn thế hệ độc giả yêu bài thơ Nhà Tôi của Yên Thao, đọc báo thấy tin Yên Thao được vào Hội , thì chúc mừng :
- Bác vào Hội nhà Văn rồi à , tưởng bác đi Văn Điển (một nghĩa trang ở phía Nam Hà Nội ) rồi chứ !
Có lẽ về thơ trữ tình thì bài Nhà tôi là đỉnh của nghiệp thơ Yên Thao, dù sau này YT có làm hàng trăm bài thơ khác. Thơ và tài, nó trớ trêu là vậy . Đã lên đến đỉnh là đi xuống.
Từ thơ trữ tình chuyển sang thơ trào lộng, YT cũng có nhiều thành công .
Ví dụ về Hoàng Cầm , YT viết :
Vế 1
Đêm mơ thấy vợ hoá đàn ông
Con cà thay chỗ lá Diêu bông
Vế 2
Hoảng hồn tỉnh lại thanh tra thử
Di tích còn nguyên , có sướng không ?
Và YT đùa tếu với Hoàng Cầm : "Di tích đã xếp hạng chưa " ,HC " Còn chờ BTVH ký ".
Ví dụ 2 trêu nhà Hà nội học Nguyễn Vinh Phúc ( nguyên phó chủ tịch Hội Văn Nghệ dân gian Hà Nội )
Quý báu gì đâu cái chữ NHÀ
Có nhà thì ế , có nhà Pha ( nhà tù )
" Nhà Hà nội học riêng ông " XƯỚNG"
tấm biển đồng treo chướng bỏ bà .
YT và Nguyễn Vinh Phúc thân là thế , vì bài thơ mà YT bị giận mãi.
YT còn làm thơ trêu ghẹo Giáo sư Trần Quốc Vượng( cố chủ tịch Hội Văn Nghệ dân gian Hà Nội ) , khi vị GS này trên 70 , vô cùng uyên bác , trán hói chỉ còn vài sợi tóc , còn tục huyền với cô học trò dưới 40 tuổi :
Lơ thơ tơ liễu sọ dừa
Đánh du cỏ rậm mu rùa chóng TOI
Đồn đại rằng, vị GS ấy cười tủm và xin YT đổi hai chữ " chóng toi " thành " sống lâu ". Vị GS giỏi xem tử vi ấy , đúng như YT "tiên tri "," nhân bảo như thần bảo" ! "Ai cũng thương tiếc vô hạn vị GS lỗi lạc này !
Nhà thơ YT sinh năm 1927 quê Đông Ngạc , Từ Liêm Hà Nội, hiện nay cư trú t ại 78 Phố Huế Hà Nội
Riêng Nguyễn Khôi cho rằng Yên Thao thành công ở thơ trữ tình với đỉnh là bài Nhà tôi và cũng ghi dấu ấn trong độc giả với những bài thơ trào lộng " xuất khẩu thành thi "./.

Hà Nội, tháng 11 năm 2007
Nguyễn Khôi
_____________________________________________

NHÀ TÔI
Chiêu ĐẸP của Yên Thao
                   
  Yên Thao (Nguyễn Bảo Thịnh), sinh năm 1927, quê Đông Ngạc, Từ Liêm, Hà Nội. Năm 1946, anh đi bộ đội, có Thơ nổi tiếng cùng thời với Quang Dũng, Tất Vinh, Hồng Nguyên...
  Năm 1949,anh công tác ở Văn nghệ Liên khu 3, trong một lần cùng đơn vị tham gia đánh  một "đồn" quân Pháp ven sông ở một Làng Đồi; trong lúc chờ nổ súng, anh trò chuyện với một Chiến sĩ quê ở ngay Làng Đồi (địch đang chiếm đóng), mà phía bên ấy còn có mẹ già, vợ trẻ cùng giàn hoa Thiên lý... Qua câu chuyện của đồng đội kể, Yên Thao rất xúc động, đồng cảm liên tưởng cứ như câu chuyện của chính mình, thế là trong đầu anh cảm hứng xuất thần một "tứ thơ" vụt hiện : NHÀ TÔI... Bài thơ được mọi người chép tay, thuộc lòng, nhanh chóng truyền bá vào tới tận Nam Bộ kháng chiến, không chỉ với lính xuất thân nông thôn mà cả với lính thành phố cũng thấy thấp thoáng trong bài thơ những nét hợp với mình.
   Bài thơ được Nhạc sĩ Anh Bằng phổ nhạc "chắp cánh bay"  dưới tiêu để " Chuyện giàn Thiên Lý", rồi được các  Ca sĩ Mạnh Đình, Như Quỳnh, Duy Khánh thể hiện đã được thính giả Người Việt trong, ngoài nước nhiệt tình đón nhận, bài thơ nguyên gốc như sau:

NHÀ TÔI
-----
Tôi đứng bên này sông
Bên kia vùng giặc đóng
Làng tôi đấy, sạm đen màu tiết đọng
Tre, cau buồn rũ ướt mưa sương
Màu trăng vôi lồm lộp mấy khung tường
Nếp đình xưa người hỡi,đau gì không  ?
*
Tôi là anh lính chiến
Rời quê hương từ dạo máu khơi dòng
Buông tay gàu vui lại thuở Bình Mông
Ghì nấc súng nhớ ơi, ngày đắc thắng
Chân chưa vẹt trên nẻo đường vạn dậm
Áo nào phai không sót chút màu xưa
Đêm hôm nay tôi trở về, lành lạnh
Sông sâu mừng lấp lánh sao lưa thưa
*
Tôi có người vợ trẻ
Đẹp như thơ
Tuổi chớm đôi mươi cưới buổi dâng cờ
Má trắng mịn thơm thơm mùa lúa chín
Ai ra đi mà không từng bịn rịn
Rời yêu thương nào đã mấy ai vui
Em lặng buồn nhìn với lúc chia phôi
Tôi mạnh bước mà nghe hồn nhỏ lệ.
*
Tôi còn người mẹ
Tóc đã ngả màu bông
Tuổi già non thế kỷ
Lưng gày uốn nặng kiếp long đong
Nắng mưa từ buổi tang chồng
Tơ tằm rút mãi cho lòng héo hon
ÔI, xa rồi, mẹ tôi
Lệ nhòa mi mắt
Mong con phương trời
Có từng chợt tỉnh đêm vơi
Nghe giòn tiếng súng nhớ lời chia ly :
- Mẹ ơi, con mẹ tìm đi
Bao giờ hết giặc con về mẹ vui.
*
Đêm hôm nay tôi trở về, lành lạnh
Sông sâu mừng , lấp lánh sao lưa thưa
Ống quần nâu đã vá mụn giang hồ
Chắc tay súng tôi mơ về Nguyễn Huệ
Làng tôi kia, bên trại thù quạnh quẽ
Trông im lìm như một nấm mồ ma
Có còn không, em hỡi ! mẹ tôi già !
Những người thân yêu khóc buổi tôi xa ?
Tôi là anh lính chiến
Theo quân về giải phóng quê hương
Mái đầu xanh bụi viễn phương
Bước chân đất đạp xiêu đồn lũy địch.
*
- Này, anh đồng chí
Người bạn pháo binh
Đã đến giờ chưa nhỉ
Mà tôi nghe như trại giặc tan tành ?
Anh rót cho khéo nhé
Kẻo lại nhầm nhà tôi !
Nhà tôi ở cuối thôn Đồi
Có giàn Thiên lý, có người tôi thương.
Yên Thao- 1949

 BÌNH  bài thơ NHÀ TÔI của Yên Thao ra đời cùng thời với "Màu tím Hoa sim", "Bên kia sông Đuống", "Đôi mắt người Sơn Tây", "Tây Tiến", "Bầm ơi"... cái độc đáo là (sự truyền cảm) không chỉ được "thích" ở bên ta mà ở cả bên kia chiến tuyến (vùng Tề Ngụy lúc bấy giờ) họ cũng ngâm nga, ca hát...?! Có cái gì đó (như tâm tư) mà  con người ta thời đó không công khai thổ lộ, đã được Thi sĩ (nói hộ họ) trong những vần thơ chứa đựng tâm tình của những người đi xa, của nhũng người đang cầm súng... sự hòa quyện lòng yêu nước với nỗi thương nhà cùng tình cảm nhớ nhung tha thiết... Cái độc đáo nữa: là ở đây Người chiến sĩ (không phải là ": Lính đánh thuê" - cái mẫu người sắt đá không tim chỉ biết có làm theo mệnh lệnh "giết giết"...) mà là: ngay trong giờ phút xung trận nã pháo vào đầu thù, các anh còn lo ngại đồng đội bắn nhầm vào nhà mình (nhà dân): "anh rót cho khéo nhé / kẻo lại nhầm nhà tôi..."

  Ở "Tây Tiến" là diễn tả cái bi hùng của người chiến sĩ.
  Ở "Bên kia sông Đuống" là tình quê hương nung nấu tâm hồn.
Còn ở "Nhà Tôi"  thì Người chiến sĩ -Thi sĩ ở đây hình như "tỉnh táo" hơn:
   - Tôi là anh lính chiến
Rời quê hương từ dạo máu khơi dòng
Buông tay gàu vui lại thuở Bình Mông
- Áo quần nâu đã vá mụn giang hồ
Chắc tay súng tôi mơ về Nguyễn Huệ.
  Cái HAY của bài thơ để cho người đọc bị hớp hồn (thời bấy giờ) là ở những câu viết về người vợ trẻ, mẹ già với  hình tượng thơ tươi mới (lạ) ĐẸP một cách sống động, gần gũi với tâm hồn Việt.  "Nhà tôi" là một bài thơ HAY của một thời (1949-1952...), chưa phải là "tuyệt tác" bởi lối viết kể lể dài dòng, ngôn ngữ sáo mòn nên theo thời gian bài thơ cũng đi vào quên lãng...

Dẫu sao đi nữa, ai đó nếu còn nhớ Yên Thao thì chắc là cũng không thể quên 2 câu kết :
   Nhà tôi ở cuối thôn Đồi
Có giàn Thiên lý, có người tôi thương.
Chao ôi, thơ là vậy mà, nỗi nhớ ấy hôm nay xem ra cũng là "xưa" lắm rồi?!

        Góc thành nam Hà Nội, 7-11-2012
                       Nguyễn Khôi
           (Hội viên Hội nhà văn Hà Nội)


No comments: